Боловсруулж байгаа хуулийн төслийн мэдээлэл

МОНГОЛ УЛСЫН ХУУЛЬ
2026 оны 8-р сарын 25 өдөр
Ulaanbaatar city
ОРШУУЛГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ТУХАЙ (АНХДАГЧ ХУУЛЬ)

НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ
НИЙТЛЭГ ҮНДЭСЛЭЛ
1 дүгээр зүйл. Хуулийн зорилт
1.1. Энэ хуулийн зорилт нь хүний нэр төр, хүний эрх, шашин шүтэх болон эс шүтэх эрхийг хүндэтгэх, нийтийн эрүүл мэнд, байгаль орчин, газрын зохистой ашиглалт, хот байгуулалт, соёлын өвийг хамгаалах зарчимд нийцүүлэн оршуулгын үйл ажиллагааг зохион байгуулах, оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх, оршуулгын байгууллагын эрх зүйн байдал, төрийн болон орон нутгийн байгууллагын бүрэн эрх, иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, үүрэг, улсын бүртгэл, мэдээллийн тогтолцоо, хяналт, хариуцлагын эрх зүйн үндсийг тогтооход оршино.
2 дугаар зүйл. Оршуулгын үйл ажиллагааны тухай хууль тогтоомж
2.1. Энэ хууль нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт оршуулгын үйл ажиллагаа, оршуулгын үйлчилгээтэй холбогдсон харилцаанд оролцогч төрийн байгууллага, нутгийн өөрөө удирдах болон нутгийн захиргааны байгууллага, хуулийн этгээд, шашны байгууллага, иргэнд үйлчилнэ.
2.2. Монгол Улсын олон улсын гэрээнд энэ хуульд зааснаас өөрөөр зохицуулсан бол олон улсын гэрээний заалтыг дагаж мөрдөнө.
2.3. Оршуулгын газрын төлөвлөлт, ашиглалт, хамгаалалт, оршуулгын үйлчилгээний зохион байгуулалттай холбоотой аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн чиг үүрэг, нутгийн өөрөө удирдах байгууллага болон Засаг даргын бүрэн эрхийг энэ хуульд нийцүүлэн Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуульд заасны дагуу хэрэгжүүлнэ.
2.4. Энэ хууль нь оршуулгын үйл ажиллагааны үндсэн харилцааг зохицуулах бөгөөд бусад хуульд тусгайлан зохицуулсан асуудлыг тухайн хуульд заасан бүрэн эрх, журмын дагуу хэрэгжүүлнэ.
3 дугаар зүйл. Хуулийн үйлчлэх хүрээ
3.1. Энэ хууль нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт хүний шарилыг хадгалах, тээвэрлэх, чандарлах, оршуулах, үнсийг хадгалах, оршуулгын газар байгуулах, ашиглах, хамгаалах, оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх болон түүнтэй холбогдон үүсэх харилцаанд үйлчилнэ.
3.2. Батлан хамгаалах, дипломат, олон улсын гэрээгээр өөрөөр зохицуулсан харилцаанд энэ хуулийг тухайн хууль тогтоомжтой нийцүүлэн хэрэглэнэ.
4 дүгээр зүйл. Хуулийн нэр томьёоны тодорхойлолт
4.1. Энэ хуульд хэрэглэсэн дараах нэр томьёог дор дурдсан утгаар ойлгоно:
4.1.1. “буяны үйлчилгээний төв” гэж энэ хуульд заасан оршуулгын үйлчилгээг нэг цэгээс үзүүлэх зориулалттай оршуулгын үйлчилгээний байгууллагыг;
4.1.2. “бунхан” гэж нас барсан хүний шарилыг газарт оршуулахын өөр хэлбэрээр хүндэтгэн хадгалж, оршуулах зориулалтаар оршуулгын газарт байгуулсан зориулалтын байгууламжийг;
4.1.3. "бунхлах" гэж нас барсан хүний шарилыг газрын хөрсөн дээр эсхүл доор байрлах зориулалтын бунханд оршуулахыг;
4.1.4. ."газарт оршуулах" гэж нас барсан хүний шарилыг энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжид заасан журмын дагуу оршуулгын газарт газрын хөрсөнд оршуулахыг;
4.1.5. "гэр бүлийн гишүүн" гэж Гэр бүлийн тухай хуулийн 3.1.4-т заасан этгээдийг;
4.1.6. "дахин оршуулах (шилжүүлэн оршуулах)" гэж оршуулсан шарил, чандар, эсхүл түүний үлдэгдлийг хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу өөр оршуулгын газарт, эсхүл өөр оршуулгын төрөлд шилжүүлэн оршуулахыг;
4.1.7. "занданшуулах" гэж нас барсан хүний шарилыг тусгай арга, технологиор удаан хугацаанд хадгалах нөхцөлийг бүрдүүлэх ажиллагааг;
4.1.8. “нас барагчийн оршуулгатай холбоотой эрх бүхий этгээд” гэж нас барагчийн амьд ахуйдаа оршуулгатай холбоотой асуудлаар бичгээр илэрхийлсэн хүсэлт, гэрээслэлээр тодорхойлсон этгээд, эсхүл энэ хуульд заасан дарааллын дагуу нас барагчийн оршуулга, шарил, чандар, булш, бунхантай холбоотой эрх, үүргийг хэрэгжүүлэх этгээдийг;
4.1.9. “оршуулгын бүртгэл” гэж нас барсны бүртгэлд бүртгэгдсэн иргэний оршуулсан, чандарласан, чандрыг хадгалсан, байршуулсан, шилжүүлсэн болон дахин оршуулсан талаарх мэдээллийг бүртгэх үйл ажиллагааг;”
4.1.10. "оршуулгын газар" гэж хүний шарил, чандар оршуулах зориулалтаар хуульд заасны дагуу байгуулсан газрыг;
4.1.11. "оршуулгын дагалдах үйлчилгээ" гэж шарилын хайрцаг, чандрын сав, хөшөө, дурсгалын зүйл, цэцэг, ёслолын хэрэгсэл болон оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой бусад бараа, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, худалдах, нийлүүлэх үйл ажиллагааг;
4.1.12. "оршуулгын улсын мэдээллийн сан" гэж оршуулгын бүртгэл, оршуулгын газар, булш, чандар болон оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой мэдээллийг цуглуулах, бүртгэх, боловсруулах, хадгалах, ашиглах, мэдээлэл солилцох зориулалт бүхий улсын хэмжээнд нэгдсэн цахим мэдээллийн санг;
4.1.13. “оршуулгын үйлчилгээ” гэж оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчээс энэ хуулийн 23.2-т заасан төрөл, хүрээнд үзүүлэх үйлчилгээг;
4.1.14. "оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч" гэж энэ хуульд заасан зөвшөөрөлтэй хуулийн этгээдийг;
4.1.15. “оршуулгын үйл ажиллагаа” гэж нас барсан иргэнийг бүртгэхээс эхлэн шарил, чандартай холбоотой хадгалах, тээвэрлэх, оршуулах, чандарлах, дахин оршуулах, оршуулгын газар ашиглах, бүртгэл мэдээлэл хөтлөх болон энэ хуульд заасан бусад үйл ажиллагааг;
4.1.16. "цогцос" гэж хүний амьгүй болсон биеийг;
4.1.17. . "чандар" гэж нас барсан хүний шарилыг чандарласны дараа үлдсэн үнс, ясны үлдэгдлийг;
4.1.18. "чандарлан оршуулах" гэж нас барсан хүний шарилыг зориулалтын чандарлах байгууламжид чандарлаж, гарсан чандрыг оршуулахыг;
4.1.19. "чандарлах төв" гэж буяны үйлчилгээний төвийн бүрэлдэхүүнд байрлах, нас барсан хүний шарилыг чандарлах зориулалттай инженерийн байгууламжийг;
4.1.20. “чандрын хадгалалтын байгууламж” гэж чандарласан хүний чандрыг нэг бүрчлэн таних, хадгалах, байрлуулах зориулалтаар байгуулсан зориулалтын барилга байгууламж, эсхүл түүний хэсгийг;
4.1.21. "шарил" гэж амьгүй болсон биеийг хөдөөлүүлсэнийг хэлнэ.
5 дугаар зүйл. Оршуулгын үйл ажиллагааны үндсэн зарчим
5.1. Оршуулгын үйл ажиллагаанд дараах зарчмыг баримтална:
5.1.1. хүний нэр төр, алдар хүнд, хүний эрх, шашин шүтэх, эс шүтэх эрх, итгэл үнэмшил, ёс заншлыг хүндэтгэх;
5.1.2. нийтийн эрүүл мэнд, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, байгаль орчны аюулгүй байдлыг хангах;
5.1.3. цахим бүртгэл, мэдээлэлд үндэслэн хэрэгжүүлэх;
5.1.4. хот байгуулалт, газрын зохистой ашиглалт, тогтвортой хөгжлийн зарчимд нийцүүлэх;
5.1.5. оршуулгын газрын нөөцийг хэмнэлттэй, зохистой ашиглах, хуульд заасан нөхцөл, журмын дагуу дахин ашиглах;
5.1.6. оршуулгын үйлчилгээний чанар, аюулгүй байдал, хүртээмжийг хангах.
5.1.7. төрийн байгууллага хоорондын мэдээлэл солилцоо, хамтын ажиллагааг хангах;
5.1.8. соёл, шашин, үндэсний уламжлалын ялгааг үл ялгаварлан хүндэтгэх.
6 дугаар зүйл. Оршуулгын төрөл, хэлбэр
6.1. . Монгол Улсад дараах төрөл, хэлбэрээр оршуулгыг зохион байгуулна.
6.1.1. газарт оршуулах; 6.1.2. чандарлан оршуулах; 6.1.3. бунхлах; 6.1.4. занданшуулах;
6.2. Нас барагчийг энэ зүйлийн 6.1-д заасан оршуулгын төрлөөр оршуулахдаа түүний амьд ахуйдаа илэрхийлсэн хүсэл, эсхүл гэр бүлийн гишүүн, хууль ёсны төлөөлөгчийн хүсэлтийг харгалзан үзнэ.
6.3. Нас барагч хүсэл, гэрээслэл үлдээгээгүй, эсхүл түүнийг хэрэгжүүлэх боломжгүй бол энэ хуульд заасан дарааллын дагуу нас барагчийн оршуулгатай холбоотой эрх бүхий этгээд сонгоно.
6.4. Нас барагчийн гэрээслэл болон төлөөлөх эрх бүхий этгээдийн хүсэлтээр шарилыг занданшуулах болон бунхлах хэлбэрээр оршуулж болно. Занданшуулах, бунхлах хэлбэрээр оршуулсан шарилыг гагцхүү оршуулгын газарт байршуулна.
6.5. Хуульд өөрөөр заагаагүй бол энэ зүйлийн 6.1-д зааснаас өөр төрлийн оршуулга хийхийг хориглоно.
7 дугаар зүйл. Иргэний эрх
7.1. Иргэн дараах эрхтэй.
7.1.1. өөрийн оршуулгын хүсэл зоригоо урьдчилан илэрхийлэх; 7.1.2. шашны зан үйлээ сонгох; 7.1.3. хувийн мэдээллийн хамгаалалт хангуулах; 7.1.4. хуульд заасан бусад эрх.
8 дугаар зүйл. Оршуулгын үйл ажиллагаанд хориглох зүйл
8.1. Дараах үйл ажиллагааг хориглоно.
8.1.1. зөвшөөрөлгүй үйлчилгээ эрхлэх; 8.1.2. зөвшөөрөлгүйгээр шарил шилжүүлэх; 8.1.3. зориулалтын бус газарт оршуулах; 8.1.4. байгаль орчинд хохирол учруулах; 8.1.5. хүний нэр төрийг гутаасан аливаа үйл ажиллагаа явуулах; 8.1.6. оршуулгын газрын зориулалтыг өөрчлөх.

ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ
ТӨРӨӨС БАРИМТЛАХ БОДЛОГО, ТӨРИЙН БАЙГУУЛЛАГЫН БҮРЭН ЭРХ
9 дүгээр зүйл. Төрөөс баримтлах бодлого
9.1. Төрөөс оршуулгын үйл ажиллагаанд дараах бодлогыг баримтална.
9.1.1. хүний нэр төрийг дээдлэх; 9.1.2. уламжлалт ёс, зан заншлыг хүндэтгэх; 9.1.3. оршуулгын үйлчилгээний хүртээмжийг хангах; 9.1.4. байгаль орчинд ээлтэй оршуулгын хэлбэрийг дэмжих; 9.1.5. газрыг хэмнэлттэй, зүй зохистой ашиглах; 9.1.6. цахим бүртгэлийн тогтолцоог хөгжүүлэх; 9.1.7. төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг дэмжих; 9.1.8.оршуулгын үйлчилгээний чанар, аюулгүй байдлыг олон улсын жишигт нийцүүлэх.
10 дугаар зүйл. Засгийн газрын бүрэн эрх
10.1. Засгийн газар оршуулгын үйл ажиллагааны талаар дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:
10.1.1. энэ хуульд заасан журам, нийтлэг шаардлагыг батлах; 10.1.2. оршуулгын үйл ажиллагааны үндэсний зөвлөлийн бүрэлдэхүүн, ажиллах журмыг батлах; 10.1.3. гамшиг, нийтийг хамарсан халдварт өвчин болон онцгой нөхцөлд оршуулгын үйл ажиллагааг зохион байгуулах, зарим цогцсыг оршуулах журмыг батлах; 10.1.4. оршуулгын үйл ажиллагааны улсын хэмжээний статистик, тайлангийн тогтолцоог бүрдүүлэх арга хэмжээг зохион байгуулах; 10.1.5. энэ хууль болон бусад хууль тогтоомжид заасан бусад бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх.
11 дүгээр зүйл. Төрийн захиргааны төв болон бусад байгууллагын бүрэн эрх
11.1. Эрүүл мэндийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:
11.1.1. 11.1.1.оршуулгын үйл ажиллагаанд мөрдөх эрүүл ахуй, халдвар хамгааллын шаардлагыг Эрүүл ахуйн тухай хуулийн 7.2-т заасны дагуу боловсруулж, батлуулах, хэрэгжилтийг мэргэжил, арга зүйн удирдлагаар хангах; 11.1.2. халдварт өвчний улмаас нас барсан хүний шарилтай харьцах, хадгалах, тээвэрлэх, чандарлан оршуулах, газарт оршуулахад тавих эрүүл ахуй, халдвар хамгааллын тусгай шаардлагыг батлах; 11.1.3.шарил, цогцост үхлийн шалтгаан болон өвчний онош зөв тогтоогдсон эсэхийг тодорхойлох зорилгоор Эрүүл мэндийн тухай хууль тогтоомжид заасны дагуу эмгэг судлалын шинжилгээ хийж, дүгнэлт гаргах. 11.1.4.оршуулгын үйлчилгээний байгууллага, ажилтанд эрүүл ахуй, халдвар хамгааллын чиглэлээр мэргэжил, арга зүйн зөвлөгөө, дэмжлэг үзүүлэх; 11.1.5.энэ хууль болон бусад хууль тогтоомжид заасан бусад бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх.
11.2. Байгаль орчны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:
11.2.1.Оршуулгын үйл ажиллагаанаас байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийг бууруулах, хөрс, ус, агаар хамгаалахтай холбоотой стандарт, шаардлагыг батална. 11.2.2.оршуулгын газрын хөрс, ус, агаарын чанарын хяналт, мониторингийг зохион байгуулах; 11.2.3.оршуулгын газрын нөхөн сэргээлт, байгаль хамгааллын арга хэмжээг хэрэгжүүлэх.
11.3. Хууль зүй, дотоод хэргийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага
11.3.1.Оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг уялдуулан зохион байгуулах; 11.3.2.оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой улсын бүртгэл, хууль сахиулах байгууллагын хамтын ажиллагааг зохицуулах; 11.3.3. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт нас барсан гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн, гадаад улсад нас барсан Монгол Улсын иргэний шарил, чандрыг шилжүүлэхтэй холбоотой бодлого, зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх; 11.3.4. Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр оршуулах хүсэлт гаргасан гадаад улсын иргэнийг оршуулах нөхцөл журмыг тогтоох. 11.3.5.хуульд заасан бусад бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх.
11.4. Гадаад харилцааны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага
11.4.1. Гадаад улсад Монгол Улсын иргэн нас барсан тухай мэдээллийг хүлээн авч, холбогдох байгууллага болон нас барагчийн гэр бүл, төрөл саданд шуурхай мэдэгдэх ажлыг дипломат төлөөлөгчийн газраар дамжуулан зохион байгуулах; 11.4.2.шарил, чандрыг эх оронд нь авчрах, эсхүл тухайн улсад оршуулах, чандарлан оршуулах үйл ажиллагааг суугаа улсын хууль тогтоомж, олон улсын гэрээнд нийцүүлэн дипломат төлөөлөгчийн газар болон холбогдох байгууллагатай хамтран зохицуулах; 11.4.3.хуульд заасан үндэслэлээр шарилыг хадгалах, чандарлах, тээвэрлэх, нутаглуулахад шаардлагатай тусламж, санхүүжилтийг шийдвэрлэх, энэ талаар бусад төрийн байгууллагатай мэдээлэл солилцож, хамтран ажиллах.
11.5. Иргэний улсын бүртгэлийн байгууллагын бүрэн эрх
11.5.1.Нас барсан иргэний улсын бүртгэл болон оршуулгын үйл ажиллагааны бүртгэлийн мэдээллийн уялдаа холбоог хангах; 11.5.2.аймаг, нийслэлээс ирүүлсэн оршуулгын үйл ажиллагааны бүртгэл, мэдээллийг нэгтгэн улсын мэдээллийн санд бүртгэх; 11.5.3. оршуулгын үйл ажиллагааны цахим бүртгэл, мэдээллийн сангийн мэдээлэл солилцоог хууль тогтоомжид заасны дагуу зохион байгуулах; 11.5.4. хууль тогтоомжид заасан бусад бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх.
11.6. Цагдаагийн байгууллагын бүрэн эрх
11.6.1.Эзэнгүй цогцос, гэмт хэргийн шинжтэй, эсхүл хуульд заасан бусад тохиолдлын нас баралттай холбоотой ажиллагааг хууль тогтоомжид заасны дагуу хэрэгжүүлэх; 11.6.2.оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой нийтийн хэв журам, аюулгүй байдлыг хангах; 11.6.3. хууль тогтоомжид заасан бусад бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх.
11.7. Шүүх шинжилгээний байгууллагын бүрэн эрх
11.7.1.шарил, цогцост шүүх шинжилгээ хийх, нас баралтын шалтгааныг тогтоох ажиллагааг хууль тогтоомжид заасны дагуу хэрэгжүүлэх; 11.7.2. шүүх шинжилгээ дууссаны дараа шарил, цогцсыг хуульд заасан журмын дагуу шилжүүлэх; 11.7.3. хууль тогтоомжид заасан бусад бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх.
11.8. Энэ хуульд нэрлэн заагаагүй төрийн байгууллага нь оршуулгын үйл ажиллагаатай холбогдсон бүрэн эрхээ холбогдох хууль тогтоомжид заасны дагуу хэрэгжүүлнэ.
12 дугаар зүйл. Шашны байгууллагын эрх, үүрэг
12.1. Шашны байгууллага нь нас барсан хүний гэр бүлийн гишүүн, хууль ёсны төлөөлөгчийн хүсэлтээр өөрийн шашны зан үйл, уламжлалын дагуу оршуулгын ёслол үйлдэх эрхтэй.
12.2. Оршуулгын үед шашны зан үйл үйлдэх эсэх, шашны урсгал, зан үйлийн хэлбэрийг нас барагчийн амьд ахуйдаа илэрхийлсэн хүсэл зоригийг харгалзан түүний гэр бүлийн гишүүн, хууль ёсны эрх бүхий этгээд сонгоно.
12.3. Оршуулгын шашны зан үйлийг тухайн шашны уламжлалт ёс, дэг жаягт нийцүүлэн, нас барагчийг хүндэтгэх, ар гэрт нь дарамт учруулахгүй байх зарчмаар гүйцэтгэнэ.
12.4. Шашны байгууллага нь оршуулгын ёслолыг үйлдэхдээ дараах үүргийг хүлээнэ:
12.4.1. хүний нэр төр, алдар хүнд, шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөг хүндэтгэх; 12.4.2. энэ хууль болон бусад хууль тогтоомжид заасан эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, байгаль орчны шаардлагыг мөрдөх; 12.4.3.оршуулгын газарт хуульд зааснаас өөр газар шарил, чандар оршуулахыг уриалах, чиглэл өгөхгүй байх; 12.4.4. оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч болон холбогдох төрийн байгууллагын хууль ёсны үйл ажиллагаанд саад учруулахгүй байх.
12.5. Шашны байгууллага, лам санваартан нь энэ хууль болон бусад хууль тогтоомж, тэр дундаа Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хуулийн 4.5-д заасан үүргийг хэрэгжүүлнэ.
13 дугаар зүйл. Оршуулгын үйл ажиллагааны мэргэжлийн оролцоо
13.1. Оршуулгын үйл ажиллагааны бодлого, хууль тогтоомж, стандарт, техникийн зохицуулалт, мэргэжлийн шаардлагыг боловсронгуй болгоход оршуулгын үйлчилгээ үзүүлэгч, мэргэжлийн холбоо, эрдэм шинжилгээ, судалгааны байгууллага, шашны байгууллага, иргэний нийгмийн байгууллага болон бусад холбогдох этгээдийн оролцоог хангана.
13.2. Энэ хуулийн 13.1-д заасан байгууллага, этгээд нь өөрийн чиг үүрэг, үйл ажиллагааны хүрээнд:
13.2.1.оршуулгын үйл ажиллагааны талаарх хууль тогтоомж, бодлого, стандарт, техникийн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох санал гаргах; 13.2.2.оршуулгын үйл ажиллагааны чанар, хүртээмж, хүний эрх, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, байгаль орчин, технологийн асуудлаар судалгаа, дүн шинжилгээ хийх, санал хүргүүлэх; 13.2.3. оршуулгын үйлчилгээний ажилтан, мэргэжилтний мэргэжлийн ур чадвар, ёс зүй, сургалт, чадавхыг дээшлүүлэхэд оролцох; 13.2.4.оршуулгын үйл ажиллагааны сайн туршлага, шинэ технологи, инновацыг нэвтрүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх;13.2.5. хуульд заасан бусад чиг үүргийг хэрэгжүүлэх.
13.3. Төрийн байгууллага нь энэ хуулийн 13.1-д заасан байгууллага, этгээдээс оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой бодлого, хууль тогтоомж, стандарт, техникийн зохицуулалт боловсруулах, хэрэгжүүлэхэд санал авах, зөвлөлдөх боломжийг хангана.
14 дүгээр зүйл. Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурал болон Засаг даргын бүрэн эрх
14.1. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал оршуулгын үйл ажиллагааны талаар дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:
14.1.1.Оршуулгын газрын байршил, хэмжээ, хил заагийг тухайн нутаг дэвсгэрийн хөгжлийн ерөнхий болон хэсэгчилсэн төлөвлөгөө, газар зохион байгуулалтын ерөнхий болон тухайн жилийн төлөвлөгөө, хүн амын хэрэгцээ, эрүүл ахуй, байгаль орчин, дэд бүтцийн нөхцөлтэй уялдуулан батлах; 14.1.2. оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой арга хэмжээний санхүүжилтийг тухайн шатны төсөвт хуульд заасан журмын дагуу тусгаж, төсвийг батлах; 14.1.3.оршуулгын газрын ашиглалт, хамгаалалт, арчлалт, нөхөн сэргээлтийн талаар тухайн нутаг дэвсгэрийн бодлого, хөтөлбөр, төлөвлөгөөг хэлэлцэн баталж, хэрэгжилтэд хяналт тавих; 14.1.4. энэ хууль болон бусад хуульд заасан бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх;
14.2. Аймаг, нийслэлийн Засаг дарга дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:
14.2.1. Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн 20.1.17, 21 дүгээр зүйлд заасан чиг үүргийн хүрээнд оршуулгын газрын төлөвлөлт, байршил, ашиглалт, хамгаалалтыг зохион байгуулах;
14.2.2. аймаг, нийслэлийн хөгжлийн бодлого, газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөтэй уялдуулан оршуулгын газрын нөөц, өргөтгөл, шинэ байршлыг төлөвлөж хэрэгжүүлэх;
14.2.3. оршуулгын үйл ажиллагааны тухай хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд зохион байгуулж, Оршуулгын улсын мэдээллийн сангийн мэдээллийн үнэн зөв, бүрэн байдлыг хангахад дэмжлэг үзүүлэх;
14.2.4. оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой мэдээллийг иргэний улсын бүртгэл, эрүүл мэнд, цагдаа, шүүх шинжилгээ, газрын кадастр болон бусад холбогдох мэдээллийн сантай хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу солилцох;
14.2.5. гамшиг, онцгой нөхцөл, нийтийг хамарсан халдварт өвчний үед оршуулгын үйл ажиллагааг хууль тогтоомжийн дагуу зохион байгуулах;
14.2.6. Зөвшөөрлийн тухай хуульд заасны дагуу оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөл олгох, түдгэлзүүлэх, сэргээх, хүчингүй болгох асуудлыг хуульд заасан бүрэн эрхийн хүрээнд хэрэгжүүлэх;
14.2.7. оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч байхгүй тохиолдолд энэ хуульд заасны дагуу оршуулгын үйл ажиллагааг түр зохион байгуулах арга хэмжээ авах;
14.2.8. оршуулгын үйл ажиллагааны талаар энэ хууль болон бусад хууль, тогтоомж, стандарт, техникийн зохицуулалтад нийцүүлэн ажиллах
14.2.9. оршуулгын газрын ашиглалтын менежмент, оршуулгын үйлчилгээний зохион байгуулалтыг хэрэгжүүлэх, оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчтэй хуульд заасан үндэслэлээр гэрээ байгуулж, түүний хэрэгжилтэд хяналт тавих;
14.2.10. оршуулгын газрын ашиглалт, хамгаалалт, тохижилт, арчлалт, нөхөн сэргээлт, хөгжлийн үйл ажиллагаанд шаардагдах хөрөнгө, санхүүжилтийг орон нутгийн төсөвт тусгуулах арга хэмжээ авах;
14.2.11. энэ хууль болон бусад хууль тогтоомжид заасан бусад бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх.
14.3. Сум, дүүргийн Засаг дарга дараах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:
14.3.1. . Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн 22 дугаар зүйлд заасан чиг үүргийн хүрээнд оршуулгын газрын өдөр тутмын ашиглалт, хамгаалалт, арчлалтыг зохион байгуулах;
14.3.2. өөрийн нутаг дэвсгэр дэх оршуулгын газрын ашиглалт, хамгаалалт, арчлалт болон оршуулгын үйл ажиллагааны хэрэгжилтийг зохион байгуулж, хяналт тавих;
14.3.3. зөвшөөрөлтэй оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчтэй хамтран оршуулгын үйл ажиллагааг зохион байгуулах;
14.3.4. эзэнгүй болон арчилгаагүй оршуулгын газрын хамгаалалт, арчлалтын арга хэмжээг зохион байгуулах;
14.3.5. хууль зөрчсөн үйл ажиллагааны талаар эрх бүхий байгууллагад санал хүргүүлж, хуульд заасан арга хэмжээг хэрэгжүүлэх;
14.3.6. иргэдэд оршуулгын үйлчилгээ, оршуулгын газрын талаарх мэдээлэл, зөвлөгөө, лавлагаагаар хангах.
14.3.7. иргэн өөрөө оршуулгын үйл ажиллагааг зохион байгуулж байгаа тохиолдолд оршуулгын газрын байршил тогтоож, бүртгэлийн дугаар олгох;
14.3.8. оршуулгын улсын мэдээллийн санд тухай бүр холбогдох мэдээллийг оруулж, бүртгэл хөтлөх;
14.3.9. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөлтэй хуулийн этгээд байхгүй сум, дүүрэгт нас барсан хүнийг оршуулах ажиллагааг тухайн сум, дүүргийн Засаг дарга энэ хууль, бусад хууль тогтоомжид нийцүүлэн түр зохион байгуулна.
14.3.10. Энэ хуулийн 14.3.9-д заасан нөхцөлд сум, дүүргийн Засаг дарга оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөл олгохгүй бөгөөд зөвхөн оршуулгын газрын ашиглалт, оршуулгын үйл ажиллагааг зохион байгуулах, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, байгаль орчны шаардлагыг хангуулна.
15 дугаар зүйл. Орон нутгийн байгууллагын хамтын ажиллагаа, төлөвлөлт
15.1. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал болон Засаг дарга нь оршуулгын үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхдээ Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуульд заасан чиг үүрэг, бүрэн эрхийн хүрээнд хамтран ажиллана.
15.2. Аймаг, нийслэл нь оршуулгын газрын байршил, хүчин чадал, өргөтгөл, инженерийн дэд бүтэц, байгаль орчны хамгаалалт, нөхөн сэргээлтийн асуудлыг аймаг, нийслэлийн хөгжлийн бодлого, газар зохион байгуулалтын ерөнхий болон тухайн жилийн төлөвлөгөөтэй уялдуулан төлөвлөн хэрэгжүүлнэ.
15.3. Сум, дүүрэг нь оршуулгын газрын ашиглалт, хамгаалалт, арчлалт, бүртгэл, мэдээллийн шинэчлэл, иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээний зохион байгуулалтыг хариуцан хэрэгжүүлнэ.
15.4. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн төсөвт оршуулгын газрын арчлалт, хамгаалалт, нөхөн сэргээлт, нийгмийн халамжийн оршуулгын зардлыг холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн жил бүрийн орон нутгийн төсөвт тусгах саналыг хүргүүлж болно.
15.5. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал болон Засаг дарга нь оршуулгын газрын талаар иргэдийн санал, хүсэлтийг авч хэлэлцэх, шийдвэр гаргахдаа ил тод байдлыг хангаж, олон нийтийн оролцоог хангана.

ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ
ОРШУУЛГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ УДИРДЛАГА, ҮНДЭСНИЙ ЗӨВЛӨЛ
16 дугаар зүйл. Оршуулгын үйл ажиллагааны удирдлагын тогтолцоо
16.1. Оршуулгын үйл ажиллагааны төрийн удирдлага нь хүний эрхийг дээдлэх, олон салбарын уялдаа холбоог хангах, шинжлэх ухаан, нотолгоонд суурилсан шийдвэр гаргах зарчимд үндэслэнэ.
16.2. Оршуулгын үйл ажиллагааны удирдлагыг дараах түвшинд хэрэгжүүлнэ:
16.2.1. Засгийн газар; 16.2.2. Оршуулгын үйл ажиллагааны үндэсний зөвлөл; 16.2.3. Эрүүл мэндийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага; 16.2.4. Байгаль орчны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага; 16.2.5. Хот байгуулалт, газрын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллага; 16.2.6. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг дарга.
17 дугаар зүйл. Оршуулгын үйл ажиллагааны үндэсний зөвлөл
17.1. Оршуулгын үйл ажиллагааны талаар төрөөс баримтлах бодлогыг уялдуулан зохицуулах, олон салбарын хамтын ажиллагааг хангах чиг үүрэг бүхий Оршуулгын үйл ажиллагааны үндэсний зөвлөл байна.
17.2. Үндэсний зөвлөл нь орон тооны бус байгууллага байна.
17.3. Үндэсний зөвлөлийн бүрэлдэхүүн, ажиллах журмыг Засгийн газар батална.
18 дугаар зүйл. Үндэсний зөвлөлийн бүрэлдэхүүн
18.1. Үндэсний зөвлөлийн даргыг Монгол Улсын шадар сайд чиг үүргийн дагуу хариуцна.
18.2. Үндэсний зөвлөл нь Засгийн газрын шийдвэрээр байгуулагдах бөгөөд дараах байгууллагын төлөөллөөс бүрдэнэ:
18.2.1.эрүүл мэндийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага; 18.2.2.байгаль орчны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага; 18.2.3.хот байгуулалтын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага; 18.2.4.газрын харилцааны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллага; 18.2.5.нийгмийн хамгааллын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага; 18.2.6.онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллага; 18.2.7.соёлын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага; 18.2.8.шашны байгууллагын төлөөлөл; 18.2.9.оршуулгын үйлчилгээний чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг мэргэжлийн холбооны төлөөлөл; 18.2.10.иргэний нийгмийн байгууллагын төлөөлөл; 18.2.11.эрдэм шинжилгээ, судалгааны байгууллагын төлөөлөл.
19 дүгээр зүйл. Үндэсний зөвлөлийн үйл ажиллагааны зохион байгуулалт
19.1. Үндэсний зөвлөлийн үйл ажиллагааны зохион байгуулалт, хуралдааны бэлтгэл, нарийн бичгийн даргын чиг үүргийг эрүүл мэндийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага хариуцна.
19.2. Үндэсний зөвлөлийн үйл ажиллагааны журам, хуралдаан зохион байгуулах, шийдвэрийн хэрэгжилтийг зохион байгуулахтай холбогдсон журмыг Засгийн газар батална.
20 дугаар зүйл. Үндэсний зөвлөлийн чиг үүрэг
20.1. Үндэсний зөвлөл дараах чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ:
20.1.1.оршуулгын үйл ажиллагааны талаар төрөөс баримтлах бодлого, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг уялдуулах, хэрэгжилтийн явцад дүн шинжилгээ хийх; 20.1.2.оршуулгын үйл ажиллагааны талаарх судалгаа, статистик, мэдээлэлд үндэслэн бодлогын зөвлөмж боловсруулах; 20.1.3. энэ хуулийн 77 дугаар зүйлд заасан оршуулгын улсын мэдээллийн сангийн мэдээлэл солилцооны уялдааг сайжруулах талаар санал боловсруулах. 20.1.4.оршуулгын үйлчилгээний чанар, хүртээмж, стандарт, техникийн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох талаар санал, зөвлөмж гаргах; 20.1.5.оршуулгын газрын төлөвлөлт, ашиглалт, хамгаалалт, нөхөн сэргээлтийн бодлогын хэрэгжилтийг уялдуулах талаар зөвлөмж гаргах; 20.1.6.оршуулгын үйл ажиллагааны чиглэлээр төрийн байгууллага, орон нутгийн байгууллага, мэргэжлийн холбоо болон бусад байгууллагын хамтын ажиллагааг дэмжих; 20.1.7. оршуулгын үйл ажиллагааны чиглэлээр олон улсын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, сайн туршлагыг нэвтрүүлэх талаар санал боловсруулах; 20.1.8. энэ хуулийн хэрэгжилтийн талаар жил бүр Засгийн газарт зөвлөмж, тайлан хүргүүлэх; 20.1.9.энэ хууль болон бусад хууль тогтоомжид заасан бусад чиг үүргийг хэрэгжүүлэх.
21 дүгээр зүйл. Аймаг, нийслэлийн Оршуулгын үйл ажиллагааны салбар зөвлөл
21.1. Аймаг, нийслэлд оршуулгын үйл ажиллагааг орон нутагт зохицуулах, уялдуулан зохион байгуулах чиг үүрэг бүхий Оршуулгын үйл ажиллагааны салбар зөвлөл ажиллана.
21.2. Салбар зөвлөл дараах чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ:
21.2.1.орон нутгийн хэмжээнд энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг зохион байгуулах, уялдуулан зохицуулах; 21.2.2.оршуулгын газрын төлөвлөлт, ашиглалт, хамгаалалт, нөхөн сэргээлтийн асуудлаар санал боловсруулж, хэрэгжилтийг дэмжих; 21.2.3. оршуулгын үйлчилгээний хүртээмж, чанар, стандартын хэрэгжилтэд дэмжлэг үзүүлэх; 21.2.4. иргэд, хуулийн этгээдээс ирүүлсэн санал, хүсэлт, гомдлыг судалж, холбогдох байгууллагад уламжлах; 21.2.5. Үндэсний зөвлөлийн шийдвэр, зөвлөмжийн хэрэгжилтийг орон нутагт зохион байгуулах; 21.2.6.энэ хууль болон бусад хууль тогтоомжид заасан чиг үүргийг хэрэгжүүлэх.
21.3. Салбар зөвлөл Үндэсний зөвлөлөөс өгсөн чиглэлийн дагуу чиг үүргээ хэрэгжүүлнэ.
22 дугаар зүйл. Оршуулгын үйл ажиллагааны мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоо
22.1. Оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой бүртгэл, мэдээллийг цуглуулах, бүртгэх, хадгалах, боловсруулах, солилцох, ашиглах, хамгаалах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх Оршуулгын үйл ажиллагааны мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоог улсын хэмжээнд бүрдүүлж, хэрэгжүүлнэ.
22.2. Оршуулгын үйл ажиллагааны мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоо нь дараах мэдээллийн бүрэлдэхүүнтэй байна:
22.2.1. оршуулгын бүртгэл; 22.2.2. оршуулгын газар, булш, бунхан, чандрын хадгалалтын байгууламжийн мэдээлэл; 22.2.3. чандарлалтын мэдээлэл; 22.2.4. оршуулгын газрын кадастрын мэдээлэл; 22.2.5. оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчийн мэдээлэл; 22.2.6. энэ хуульд заасан бусад мэдээлэл.
22.3. Оршуулгын улсын мэдээллийн сан нь энэ хуулийн 22.2-т заасан мэдээллийг нэгтгэн хадгалах, боловсруулах, мэдээлэл солилцох зориулалт бүхий мэдээллийн нэгдсэн тогтолцооны үндсэн мэдээллийн сан байна.
22.4. Оршуулгын үйл ажиллагааны мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоо болон Оршуулгын улсын мэдээллийн санг улсын бүртгэлийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллага эрхлэн хөтөлж, мэдээллийн уялдаа, хэвийн, тасралтгүй ажиллагаа, мэдээллийн үнэн зөв, бүрэн бүтэн байдал, нууцлал, хамгаалалтыг хангана.
22.5. Оршуулгын улсын мэдээллийн сан нь иргэний улсын бүртгэл, эрүүл мэнд, цагдаа, шүүх шинжилгээ, газрын кадастр болон бусад холбогдох мэдээллийн сантай хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу мэдээлэл солилцоно.
22.6. Мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоонд мэдээлэл нийлүүлэгч, мэдээлэл ашиглагч болон мэдээллийн сангийн эрхлэгчийн эрх, үүргийг энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн тодорхойлно.
22.7. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч, аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг дарга болон энэ хуульд заасан бусад мэдээлэл нийлүүлэгч нь өөрийн эрхлэх чиг үүргийн хүрээнд үүссэн мэдээллийг Оршуулгын улсын мэдээллийн санд хуульд заасан хугацаа, журмын дагуу нийлүүлнэ.
22.8. Мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоо, улсын мэдээллийн сангийн бүрдүүлэлт, мэдээлэл нийлүүлэх, мэдээлэл солилцох, ашиглалт, хамгаалалтын нийтлэг журмыг Засгийн газар батална.

ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ
ОРШУУЛГЫН ҮЙЛЧИЛГЭЭ ЭРХЛЭХ, ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ
23 дугаар зүйл. Оршуулгын үйлчилгээний түүний төрөл
23.1. Оршуулгын үйлчилгээг энэ хууль, Зөвшөөрлийн тухай хууль болон холбогдох бусад хууль тогтоомжид заасан нөхцөл, шаардлага, журмын дагуу эрхэлнэ.
23.2. Оршуулгын үйлчилгээ нь дараах төрөлтэй байна:
23.2.1. шарил хүлээн авах, хадгалах үйлчилгээ; 23.2.2. шарилыг оршуулахад бэлтгэх үйлчилгээ; 23.2.3. шарил тээвэрлэх үйлчилгээ; 23.2.4. чандарлах үйлчилгээ; 23.2.5. чандрыг хадгалах үйлчилгээ; 23.2.6. бунхлах үйлчилгээ; 23.2.7. оршуулгын газар ажиллуулах, арчлах, ашиглах үйлчилгээ;
23.3. Энэ хуульд өөрөөр заагаагүй бол оршуулгын үйлчилгээг зөвхөн Зөвшөөрлийн тухай хуульд заасны дагуу зохих зөвшөөрөл авсан хуулийн этгээд эрхэлнэ.
23.4. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч энэ зүйлийн 23.2-т заасан нэг буюу хэд хэдэн төрлийн үйлчилгээг эрхэлж болно.
24 дүгээр зүйл. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөл олгох
24.1. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрлийг Зөвшөөрлийн тухай хууль болон энэ хуульд заасны дагуу аймаг, нийслэлийн Засаг дарга олгоно.
24.2. Зөвшөөрлийг үйлчилгээний төрөл тус бүрээр олгоно.
24.3. Зөвшөөрөл олгох, түдгэлзүүлэх, сэргээх, хүчингүй болгохтой холбоотой харилцааг Зөвшөөрлийн тухай хууль болон энэ хуульд заасны дагуу зохицуулна.
24.4. Оршуулгын дагалдах үйлчилгээ эрхлэхэд зөвшөөрөл шаардахгүй бөгөөд холбогдох хууль тогтоомж, стандарт, техникийн зохицуулалтыг мөрдөнө.
24.5. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөлд үйлчилгээний төрөл, үйл ажиллагаа явуулах байршил болон хуульд заасан бусад нөхцөлийг тусгана.
24.6. Оршуулгын үйлчилгээний зөвшөөрөл эзэмшигч нь зөвшөөрөлд заагаагүй үйлчилгээний төрөл эрхлэхийг хориглоно.
25 дугаар зүйл. Зөвшөөрөл авахад тавигдах шаардлага
25.1. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь зөвшөөрөл авахад дараах нийтлэг шаардлагыг хангасан байна:
25.1.1.Монгол Улсад бүртгэлтэй, ашгийн төлөө хуулийн этгээд байх; 25.1.2.тухайн үйлчилгээний төрөлд тохирсон зориулалтын барилга байгууламж, ажлын байртай байх; 25.1.3.оршуулгын газар нь авто зам бүхий орц, гарц, оршуулгын цувааг зогсоох авто зогсоол, явган хүний зам, гэрэлтүүлэг, камер, ногоон байгууламж, хогийн сав, сандал зэрэг орчны тохижилт бүхий хашаатай, харуул хамгаалалтай байх; 25.1.4.ажил үүргийн онцлогт тохирсон сургалтад хамрагдсан, шаардлагатай мэдлэг, дадал эзэмшсэн хүний нөөцтэй байх; 25.1.5.эрүүл ахуй, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал болон үйл ажиллагааны шаардлага хангасан тоног төхөөрөмж, техник хэрэгсэлтэй байх; 25.1.6.байгаль орчны менежментийн төлөвлөгөөтэй байх; 25.1.7.эрсдэлийн удирдлага, үйлчилгээний чанарын удирдлага болон дотоод хяналтын тогтолцоотой байх; 25.1.8.хуульд заасан тохиолдолд хариуцлагын даатгалд хамрагдсан байх; 25.1.9.оршуулгын улсын мэдээллийн санд мэдээлэл дамжуулах боломжтой байх;
26 дүгээр зүйл. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчийн эрх
26.1. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч дараах эрхтэй:
26.1.1. хууль тогтоомжид нийцүүлэн оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх; 26.1.2. үзүүлсэн үйлчилгээний төлбөрийг гэрээний дагуу авах; 26.1.3. мэргэжлийн холбоонд сайн дурын үндсэн дээр элсэх; 26.1.4.хуульд заасан нөхцөлөөр төрийн дэмжлэг, төсөл, хөтөлбөрт хамрагдах; 26.1.5. сургалт, давтан сургалт, мэргэжил дээшлүүлэх болон судалгааны үйл ажиллагаанд оролцох; 26.1.6. хууль тогтоомжид заасан бусад эрхийг эдлэх.
26.2. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь оршуулгын үйл ажиллагааг цогцоор зохион байгуулах зорилгоор буяны үйлчилгээний төв байгуулан ажиллуулж болно.
26.3. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчийн зөвшөөрөл, үйл ажиллагаатай холбоотой мэдээллийг холбогдох мэдээллийн санд бүртгэнэ.
26.4. Энэ зүйлийн 26.3-т заасан бүртгэлд дараах мэдээллийг тусгана:
26.4.1. хуулийн этгээдийн нэр, улсын бүртгэлийн дугаар; 26.4.2. зөвшөөрлийн дугаар, олгосон болон хүчинтэй хугацаа; 26.4.3. үйлчилгээ эрхлэх байршил, салбар нэгжийн мэдээлэл; 26.4.4.зөвшөөрлийг түдгэлзүүлсэн, сэргээсэн, хүчингүй болгосон тухай мэдээлэл; 26.4.5. хуульд заасан бусад мэдээлэл.
26.5. Зөвшөөрлийн хүчинтэй байдал, зөвшөөрлийг түдгэлзүүлсэн, сэргээсэн, хүчингүй болгосон тухай мэдээллийг олон нийтэд нээлттэй байршуулна.
26.6. Хувь хүний мэдээлэлд хамаарах мэдээллийг Хувь хүний мэдээлэл хамгаалах тухай хуульд нийцүүлэн хамгаалж, ашиглана.
27 дугаар зүйл. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчийн үүрэг
27.1. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч дараах нийтлэг үүрэг хүлээнэ:
27.1.1.Нас барсан хүний нэр төр, нас барсан хүний гэр бүлийн гишүүн, төрөл, садан болон үйлчилгээ авагчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хүндэтгэн үйлчилгээ үзүүлэх; 27.1.2.үйлчилгээ үзүүлэхээс өмнө захиалагчтай хуульд нийцсэн гэрээ байгуулж, үйлчилгээний төрөл, үнэ, хугацаа, талуудын эрх, үүргийг тодорхой тусгах. 27.1.3.хууль тогтоомж, стандарт, техникийн зохицуулалтыг мөрдөх; 27.1.4.бүртгэл, мэдээллийг үнэн зөв хөтлөх; 27.1.5.хувь хүний мэдээллийн нууцлал, аюулгүй байдлыг хангах; 27.1.6.эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын шаардлагыг мөрдөх; 27.1.7.оршуулгын үйл ажиллагааг байгаль орчинд ээлтэй байдлаар зохион байгуулах. 27.1.8. оршуулгын газрыг зөвхөн зориулалтын дагуу ашиглах, зөвшөөрөлгүй газар оршуулгын үйл ажиллагаа эрхлэхгүй байх;
27.2. Оршуулгын үйлчилгээг иргэн, хуулийн этгээдийн хүсэлтийг үндэслэн бичгээр байгуулсан гэрээний дагуу үзүүлнэ.
28 дугаар зүйл. Оршуулгын үйлчилгээний гэрээ
28.1. Оршуулгын үйлчилгээг үйлчилгээ авагчтай бичгээр байгуулсан гэрээний үндсэн дээр үзүүлнэ.
28.2. Оршуулгын үйлчилгээний гэрээнд дараах нөхцөлийг тусгана:
28.2.1. үйлчилгээний төрөл, хамрах хүрээ; 28.2.2. үйлчилгээ үзүүлэх хугацаа, газар; 28.2.3. үйлчилгээний үнэ, төлбөр төлөх нөхцөл; 28.2.4. талуудын эрх, үүрэг, хариуцлага; 28.2.5. гэрээг өөрчлөх, цуцлах нөхцөл; 28.2.6. гомдол гаргах, шийдвэрлэх нөхцөл; 28.2.7. хуульд заасан бусад нөхцөл.
28.3. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь гэрээнд тусгаагүй, урьдчилан тохиролцоогүй нэмэлт үйлчилгээ, төлбөрийг үйлчилгээ авагчид тулган шаардахыг хориглоно.
28.4. Үйлчилгээний гэрээ нь үйлчилгээ авагчийн хуульд заасан эрхийг хязгаарласан нөхцөл агуулж болохгүй.
28.5. Оршуулгын үйлчилгээний гэрээнд Иргэний хууль болон Хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах тухай хуульд заасан нийтлэг шаардлагыг баримтална.
29 дүгээр зүйл. Оршуулгын үйлчилгээний ажилтан
29.1. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь ажилтныг ажил үүргийн онцлогт тохирсон эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, шарилтай харьцах ажиллагаа, хүний нэр төр, ёс зүй болон шаардлагатай бусад чиглэлээр сургалтад хамруулж, ажил үүргийг аюулгүй гүйцэтгэх мэдлэг, дадлыг эзэмшүүлнэ.
29.2. Оршуулгын үйлчилгээний ажилтан нь мэргэжлийн ёс зүйн дүрэм, үйлчилгээний стандарт болон хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн шаардлагыг мөрдөнө.
29.3. Шарилтай шууд харьцах, шарил хадгалах, тээвэрлэх, чандарлах болон халдварын эрсдэлтэй ажил үүрэг гүйцэтгэх ажилтан нь тухайн ажил үүрэгт хамаарах эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын сургалтад заавал хамрагдсан байна.
30 дугаар зүйл. Оршуулгын үйлчилгээний тасралтгүй байдал
30.1. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь зөвшөөрөлд заасан үйлчилгээний хүрээнд үйл ажиллагаагаа тасралтгүй, хэвийн явуулж, үйлчилгээ авагчийн хууль ёсны эрх, ашиг сонирхлыг хүндэтгэнэ.
30.2. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч хуульд заасан үндэслэлгүйгээр үйлчилгээ үзүүлэхээс татгалзахыг хориглоно.
30.3. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч үйл ажиллагаагаа түр буюу бүрмөсөн зогсоох, зөвшөөрөл нь түдгэлзэх, хүчингүй болох тохиолдолд үйлчилгээ авагчтай байгуулсан гэрээний хэрэгжилт, нас барсан хүний шарил, чандар, булш, бунхан болон холбогдох бүртгэл, мэдээллийн хадгалалт, хамгаалалт, шилжилтийг тасралтгүй хангах арга хэмжээ авна.
30.4. Энэ хуулийн 30.3-т заасан тохиолдолд орон нутгийн эрх бүхий байгууллага оршуулгын үйлчилгээний тасралтгүй байдлыг хангах зорилгоор өөр үйлчилгээ үзүүлэгчид шилжүүлэх болон бусад шаардлагатай арга хэмжээг хуульд заасан журмын дагуу зохион байгуулна.
30.5. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь үйл ажиллагаагаа дуусгавар болгосон нь оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой бүртгэл, баримт бичиг, мэдээллийг хадгалах, шилжүүлэх үүргээс чөлөөлөх үндэслэл болохгүй.
31 дүгээр зүйл. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх, хүчингүй болгох
31.1. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх, сэргээх, хүчингүй болгохтой холбогдсон харилцааг Зөвшөөрлийн тухай хуульд заасан нийтлэг үндэслэл, журмын дагуу хэрэгжүүлнэ.
31.2. Дараах зөрчил нь энэ хуулийн дагуу оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх, хүчингүй болгох үндэслэл болно:
31.2.1.зөвшөөрөлд заагаагүй үйлчилгээний төрөл эрхэлсэн; 31.2.2. хүний нэр төр, эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг ноцтой зөрчсөн; 31.2.3.шарил, чандартай хуульд харш байдлаар харьцсан; 31.2.4.нийтийн эрүүл мэнд, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалалд ноцтой эрсдэл учруулсан; 31.2.5. айгаль орчинд ноцтой хохирол учруулсан; 31.2.6.зөвшөөрөл авахдаа хуурамч баримт бичиг бүрдүүлсэн, эсхүл худал мэдээлэл өгсөн; 31.2.7. энэ хуульд заасан бусад үндэслэл бий болсон.
31.3. Энэ хуулийн 31.2-т заасан зөрчлийг арилгах боломжтой бөгөөд хүний амь нас, эрүүл мэнд, нийтийн аюулгүй байдалд шууд ноцтой эрсдэл учруулаагүй бол зөвшөөрөл олгосон байгууллага зөрчлийг арилгах хугацаа тогтоож болно.
31.4. Хүний амь нас, эрүүл мэнд, нийтийн аюулгүй байдал, байгаль орчинд ноцтой, шууд эрсдэл учруулсан тохиолдолд зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх арга хэмжээг Зөвшөөрлийн тухай хуульд заасан журмын дагуу нэн даруй авч болно.
31.5. Зөвшөөрлийг түдгэлзүүлсэн, сэргээсэн, хүчингүй болгосон тухай мэдээллийг Оршуулгын улсын мэдээллийн санд бүртгэнэ.
31.6. Зөвшөөрлийг түдгэлзүүлсэн, хүчингүй болгосон нь энэ хуулийн 30 дугаар зүйлд заасан үйлчилгээний тасралтгүй байдлыг хангах үүргийг дуусгавар болгохгүй.
32 дугаар зүйл. Гэрээт гүйцэтгэгчээр оршуулгын үйлчилгээ гүйцэтгүүлэх
32.1. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь зөвшөөрөлд хамаарах үйлчилгээний тодорхой хэсгийг гүйцэтгүүлэхээр гэрээт гүйцэтгэгчтэй гэрээ байгуулж болно.
32.2. Энэ зүйлийн 32.1-д заасан гэрээт гүйцэтгэгч нь өөрийн гүйцэтгэх үйлчилгээний төрөлд хамаарах зөвшөөрөлтэй хуулийн этгээд байна.
32.3. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь гэрээт гүйцэтгэгчийн гүйцэтгэсэн үйлчилгээний хууль тогтоомж, стандарт, техникийн зохицуулалтад нийцсэн байдал болон үйлчилгээ авагчийн өмнө хүлээх гэрээний үүргийн хэрэгжилтийг хариуцна.
32.4. Гэрээт гүйцэтгэгч нь зөвшөөрөлд заагаагүй үйлчилгээ гүйцэтгэх, эсхүл өөр этгээдэд тухайн үйлчилгээг зөвшөөрөлгүйгээр шилжүүлэхийг хориглоно.
32.5. Гэрээт гүйцэтгэгчтэй байгуулсан гэрээнд үйлчилгээний төрөл, хамрах хүрээ, хариуцлага, мэдээлэл хамгаалалт, чанар, аюулгүй байдал болон хяналт тавих нөхцөлийг тодорхой тусгана.
32.6. Гэрээт гүйцэтгэгч ашигласан нь оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчийг энэ хуульд заасан үүрэг, хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэл болохгүй.

ТАВДУГААР БҮЛЭГ
ОРШУУЛГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА
33 дугаар зүйл. Оршуулгын үйл ажиллагааг зохион байгуулах
33.1. Оршуулгын үйл ажиллагааг нас барагчийн амьд ахуйдаа бичгээр илэрхийлсэн хүсэлт, гэрээслэлийг нэн тэргүүнд үндэслэн зохион байгуулна.
33.2. Нас барагч хүсэлт, гэрээслэл үлдээгээгүй, эсхүл түүнийг хэрэгжүүлэх боломжгүй бол оршуулгын үйл ажиллагааг энэ хуулийн 33.4-т заасан эрх бүхий этгээдийн хүсэлтэд үндэслэн зохион байгуулна.
33.3. Оршуулгын үйл ажиллагааг зөвхөн энэ хуульд заасан шаардлагыг хангасан оршуулгын газарт гүйцэтгэнэ.
33.4. Нас барагчийн хүсэл, гэрээслэл байхгүй, эсхүл түүнийг хэрэгжүүлэх боломжгүй тохиолдолд оршуулгын үйл ажиллагааг нас барагчийн оршуулгатай холбоотой дараах эрх бүхий этгээд төлөөлнө:
33.4.1.нас барагчийн гэр бүлийн гишүүн; 33.4.2.нас барагчийн насанд хүрээгүй хүүхдийг асран хамгаалах, харгалзан дэмжих үүрэг бүхий этгээд; 33.4.3. энэ хуулийн 4.1.8-д заасан эрх бүхий этгээд; 33.4.4.Монгол Улсын иргэн гадаад улсын нутаг дэвсгэрт нас барсан тохиолдолд тухайн улсын хууль тогтоомжийн дагуу эрх бүхий этгээд.
33.5. Энэ хуулийн 33.4.3, 33.4.4-т заасан эрх бүхий этгээд нь хуулийн этгээд бол түүнийгээ нотлох баримт бичгийг бүрдүүлнэ.
33.6. Нас барагчийг төлөөлөх эрх бүхий этгээд өөрөө зохион байгуулсан оршуулгын үйл ажиллагааны талаарх мэдээллийг энэ хуульд заасан журмын дагуу бүртгүүлнэ. Оршуулгын үйл ажиллагааг зохион байгуулахдаа эрүүл ахуй, халдвар хамгааллын шаардлагыг мөрдөнө.
33.7. Оршуулгын үйл ажиллагааг дараах үе шаттайгаар зохион байгуулна:
33.7.1. нас барсны бүртгэл хийлгэх, хуульд заасан баримт бичгийг бүрдүүлэх; 33.7.2. нас барсан хүний шарилыг хадгалах, бэлтгэх; 33.7.3. шарилыг тээвэрлэх; 33.7.4. салах ёслол болон бусад зан үйлийг зохион байгуулах; 33.7.5. оршуулах, эсхүл чандарлах, чандрыг хадгалах, байрлуулах; 33.7.6. оршуулгын бүртгэлд бүртгүүлэх.
33.8. Оршуулгын үйл ажиллагааны үе шат бүрийг энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомж, стандарт, техникийн зохицуулалтад нийцүүлэн хэрэгжүүлнэ.
34 дүгээр зүйл. Оршуулгын үйл ажиллагааны нийтлэг шаардлага
34.1. Оршуулгын үйл ажиллагааг хүний нэр төр, алдар хүндийг дээдлэх, нийтийн эрүүл мэнд, байгаль орчны аюулгүй байдлыг хангах, шашин шүтэх буюу эс шүтэх эрх, ёс заншлыг хүндэтгэх, хууль тогтоомжид нийцүүлэх зарчмаар зохион байгуулна.
34.2. Оршуулгын үйл ажиллагааг холбогдох хууль тогтоомж, стандарт, техникийн зохицуулалтын шаардлагад нийцүүлэн гүйцэтгэнэ.
34.3. Оршуулгын үйл ажиллагаанд оролцогч нь шарил, чандрыг хүндэтгэн харьцаж, тэдгээрийн бүрэн бүтэн байдал, таних боломж, бүртгэл, мэдээллийн үнэн зөв байдлыг хангана.
34.4. Оршуулгын үйл ажиллагаанд оролцогч нь хүний эрх, хувийн мэдээлэл, шашин шүтэх буюу эс шүтэх эрх болон хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчихгүй байна.
35 дугаар зүйл. Нас барсан хүний цогцсыг хүлээн авах, таньж тогтоох
35.1. Нас барсан хүний цогцсыг хуульд заасан үндэслэлээр хүлээн авч бүртгэнэ.
35.2. Цогцсыг таньж тогтоох ажиллагааг холбогдох хууль тогтоомжид заасан үндэслэл, журмын дагуу эрх бүхий байгууллага хэрэгжүүлнэ.
35.3. Танигдаагүй цогцсын бүртгэл, хадгалалт, оршуулгын үйл ажиллагааг эрх бүхий байгууллага зохион байгуулна.
36 дугаар зүйл. Шарилыг хүлээлцэх, бүртгэл хөтлөх
36.1. Таних ажиллагаа дууссан шарилыг хадгалах, тээвэрлэх, оршуулах, чандарлах болон энэ хуульд заасан бусад ажиллагаанд шилжүүлэхдээ холбогдох байгууллага, оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч, эрх бүхий этгээд хүлээлцэх баримт үйлдэнэ.
36.2. Шарилыг хүлээлцэх үед дараах мэдээллийг холбогдох баримт бичиг болон оршуулгын улсын мэдээллийн санд бүртгэгдсэн мэдээлэлтэй тулган баталгаажуулна:
36.2.1. нас барагчийн овог, эцэг /эх/-ийн нэр, өөрийн нэр; 36.2.2. иргэний бүртгэлийн дугаар; 36.2.3. нас барсны бүртгэлийн дугаар; 36.2.4. шарилыг хүлээлгэн өгсөн болон хүлээн авсан байгууллага, хуулийн этгээд, этгээдийн мэдээлэл; 36.2.5. хүлээлцсэн огноо, цаг, газар; 36.2.6. шарилын сав, таних тэмдэг болон шаардлагатай бусад мэдээлэл.
36.3. Шарилыг хүлээлгэн өгсөн этгээд нь холбогдох баримт бичиг, мэдээллийн үнэн зөв байдлыг, хүлээн авсан этгээд нь шарилыг хүлээн авсан үеэс хойших хадгалалт, тээвэрлэлт болон өөрийн эрхлэх ажиллагааны аюулгүй байдлыг тус тус хариуцна.
36.4. Шарилыг хүлээлцэх явцад баримт бичиг, бүртгэл, шарилын таних мэдээлэл хоорондоо зөрсөн тохиолдолд зөрүүг арилгах хүртэл дараагийн ажиллагааг түр зогсоож, холбогдох байгууллагад мэдэгдэнэ.
36.5. Шарилыг хүлээлцсэн тухай мэдээллийг энэ хуулийн 77 дугаар зүйлд заасан Оршуулгын улсын мэдээллийн санд бүртгүүлж, мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоонд дамжуулна.
36.6. Шарилыг хүлээлцэх баримт бичгийг оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч болон холбогдох байгууллага хуульд заасан хугацаанд хадгална.
36.7. Шарилыг хүлээлцэх, бүртгэхтэй холбоотой мэдээллийг боловсруулах, хадгалах, ашиглахдаа Хувь хүний мэдээлэл хамгаалах тухай хууль болон бусад холбогдох хууль тогтоомжийг мөрдөнө.
37 дугаар зүйл. Газарт оршуулах
37.1. Газарт оршуулах үйл ажиллагааг хот суурин газар болон суурьшлын бүсийн орчимд энэ хуульд заасан журмын дагуу байгуулагдсан оршуулгын газарт зохион байгуулна.
37.2. Нас барагчийг төлөөлөх эрх бүхий этгээд болон холбогдох эрх бүхий байгууллагын зөвшөөрлөөр энэ хуульд заасан журмын дагуу газарт оршуулах үйл ажиллагааг оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөл бүхий этгээд зохион байгуулна.
37.3. Газарт оршуулах үйл ажиллагааг нас барагчийн төлөөлөх эрх бүхий этгээд зохион байгуулах нөхцөлд харьяалах сум, дүүргийн Засаг даргаас шарилыг байршуулах газар болон бүртгэлийн дугаар авна.
37.4. Газарт оршуулсан шарилыг гэр бүлийн гишүүний хүсэлтээр бусад оршуулгын газарт нүүлгэн шилжүүлэх, чандарлан оршуулах эсхүл эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны хүрээнд үзлэг, шинжилгээ хийх зорилгоор эрх бүхий этгээдийн зөвшөөрлөөр оршуулсан газраас нь гаргаж болно.
37.5. Онцгой нөхцөлд оршуулгын үйл ажиллагааг энэ хуулийн 73 дугаар зүйлд заасны дагуу зохион байгуулна
38 дугаар зүйл. Чандарлах ажиллагаа
38.1. Чандарлах ажиллагааг энэ хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомж, стандарт, техникийн зохицуулалтын шаардлагад нийцүүлэн зориулалтын чандарлах байгууламжид гүйцэтгэнэ.
38.2. Чандарлах ажиллагааг нас барагчийн амьд ахуйдаа бичгээр илэрхийлсэн хүсэл, гэрээслэл, эсхүл энэ хуулийн 33.4-т заасан эрх бүхий этгээдийн бичгээр гаргасан хүсэлтэд үндэслэн гүйцэтгэнэ.
38.3. Эрүүгийн хэрэг, шүүх шинжилгээний ажиллагаатай холбоотой шарилыг холбогдох хууль тогтоомжид заасан эрх бүхий байгууллагын шийдвэр, зөвшөөрөлгүйгээр чандарлахыг хориглоно.
38.4. Чандарлах ажиллагааг энэ хуулийн 23.2.4-т заасан чандарлах үйлчилгээ эрхлэх зөвшөөрөл эзэмшигч гүйцэтгэнэ.
38.5. Чандарлах ажиллагааны өмнө шарилын таних мэдээлэл, нас барсны бүртгэл болон холбогдох баримт бичгийг тулган баталгаажуулж, шарилыг хүлээлцэх ажиллагааг энэ хуулийн 35, 36 дугаар зүйлд заасны дагуу гүйцэтгэнэ.
38.6. Чандарлах ажиллагааны явцад шарилыг таних тэмдэг, бүртгэлийн мэдээлэлтэй нь холбогдох байдлыг тасралтгүй хадгалж, өөр шарилтай андуурагдахгүй байх нөхцөлийг хангана.
38.7. Чандарлах ажиллагаа дууссаны дараа чандрыг таних дугаар, холбогдох бүртгэл, баримт бичгийн хамт хүлээлгэн өгч, энэ хуулийн 53 дугаар зүйлд заасны дагуу хадгалах, шилжүүлэх, байрлуулах, эсхүл оршуулах ажиллагааг гүйцэтгэнэ.
38.8. Чандарласан тухай болон чандрыг хүлээлгэн өгсөн, хадгалсан, шилжүүлсэн, байрлуулсан, оршуулсан талаарх мэдээллийг энэ хуулийн 77 дугаар зүйлд заасан Оршуулгын улсын мэдээллийн санд хуульд заасан журмын дагуу бүртгэнэ.
39 дүгээр зүйл. Бунхлах
39.1. Бунхныг зөвхөн оршуулгын газарт байгуулж, бунхлах үйлчилгээг энэ хуулийн 23.2.6-д заасан үйлчилгээний төрөлд хамаарах зөвшөөрөл авсан оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч үзүүлнэ.
39.2. Бунхлах ажиллагааг энэ хууль болон холбогдох бусад хууль тогтоомжид нийцүүлэн гүйцэтгэнэ.
39.3. Нас барагчийг дараах үндэслэлийн аль нэгээр бунхалж болно:
39.3.1. нас барагч амьд ахуйдаа бунхлуулах тухай хүсэлт, гэрээслэлээ бичгээр илэрхийлсэн; 39.3.2. нас барагчийн гэр бүлийн гишүүн, эсхүл нас барагчийн төлөөлөх эрх бүхий этгээдийн хүсэлтийн дагуу.
39.4. Бунхыг зөвхөн энэ хуульд заасан оршуулгын газрын зориулалтын хэсэгт байгуулна.
39.5. Бунхан нь хүний шарилыг хүндэтгэн хадгалж, оршуулах зориулалттай бөгөөд эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, барилгын аюулгүй байдал, галын аюулгүй байдал, байгаль орчны болон бусад холбогдох шаардлагыг хангасан байна.
39.6. Бунхны байршил, байгууламжид тавих шаардлага, ашиглалт, хамгаалалт, бүртгэл, арчлалтай холбоотой нарийвчилсан шаардлагыг холбогдох стандарт, техникийн зохицуулалтаар тогтооно.
40 дүгээр зүйл. Занданшуулах
40.1. Шарилыг эрдэм шинжилгээ, сургалт, судалгааны зорилгоор эрүүл мэндийн болон шинжлэх ухаан, шашны байгууллагын хүсэлт, нас барагчийн гэрээслэл, эсхүл түүнийг төлөөлөх эрх бүхий этгээдийн бичгээр гаргасан зөвшөөрлийн үндсэн дээр занданшуулж болно.
40.2. Занданшуулсан шарилыг хадгалах нөхцөл, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, аюулгүй ажиллагааны шаардлагыг энэ хуульд заасан стандарт, техникийн зохицуулалтын дагуу хангана.

ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ
ОРШУУЛГЫН ГАЗАР
41 дүгээр зүйл. Оршуулгын газрын ангилал
41.1. Оршуулгын газар дараах төрөлтэй байна.
41.1.1. нийтийн оршуулгын газар; 41.1.2. шашны байгууллагын оршуулгын газар; 41.1.3. цэргийн болон төрийн тусгай зориулалтын оршуулгын газар
41.2. Оршуулгын газрын дотор газарт оршуулах, бунхлах болон хуульд заасан бусад хэлбэрийн оршуулгыг зохион байгуулах зориулалтын хэсэг, байгууламжийг төлөвлөж болно.
42 дугаар зүйл. Оршуулгын газрын байршил
42.1. Оршуулгын газрын байршлыг улсын болон орон нутгийн газар зохион байгуулалт, хот байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөө, бүсчилсэн хөгжлийн бодлоготой уялдуулан тогтооно.
42.2. Дараах газарт оршуулгын газар байгуулахыг хориглоно:
42.2.1. ундны усны эх үүсвэр, эрүүл ахуйн хамгаалалтын бүс; 42.2.2. улсын тусгай хамгаалалттай газар нутаг, хуульд өөрөөр заагаагүй бол орон нутгийн тусгай хамгаалалттай газар; 42.2.3. үерийн эрсдэлтэй болон газрын гулгалт, суулт бүхий бүс; 42.2.4. хууль тогтоомжоор хориглосон бусад газар.
43 дугаар зүйл. Оршуулгын газар байгуулах
43.1. Оршуулгын газрыг аймаг, нийслэлийн Иргэдийн хурлын төлөөлөгчдийн шийдвэрээр байгуулна.
43.2. Оршуулгын газар байгуулахын өмнө дараах үнэлгээг хийсэн байна:
43.2.1. байгаль орчны нөлөөллийн үнэлгээ; 43.2.2. эрүүл ахуйн үнэлгээ; 43.2.3. гидрогеологийн судалгаа; 43.2.4. инженер-геологийн судалгаа; 43.2.5. шаардлагатай бусад судалгаа, үнэлгээ.
43.3. Оршуулгын газар байгуулах шийдвэрт тухайн оршуулгын газрын байршил, талбайн хэмжээ, хил зааг, хамгаалалтын бүс, зориулалт, хүчин чадал, ашиглах хугацаа болон шаардлагатай бусад нөхцөлийг тусгана.
43.4. Оршуулгын газар байгуулах, газар олгох, эзэмшүүлэх, ашиглуулахтай холбоотой харилцааг энэ хууль болон Газрын тухай, Хот байгуулалтын тухай болон холбогдох бусад хууль тогтоомжид нийцүүлэн зохицуулна.
44 дүгээр зүйл. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчид газар ашиглуулах
44.1. Улсын болон орон нутгийн өмчийн оршуулгын газар, талбайг оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчид энэ хууль болон бусад хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу ашиглуулна.
44.2. Оршуулгын газар, талбайг ашиглуулахдаа ил тод, өрсөлдөх боломжийг хангасан сонгон шалгаруулалтын үндсэн дээр сонгоно.
44.3. Сонгон шалгаруулалтад шалгарсан оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчтэй оршуулгын газар, талбай ашиглуулах гэрээг аймаг, нийслэлийн Засаг дарга байгуулна.
44.4. Оршуулгын газар, талбай ашиглуулах гэрээнд дор дурдсан нөхцөлийг тусгана:
44.4.1. ашиглуулах газрын хэмжээ, байршил, хугацаа; 44.4.2. оршуулгын газрын ашиглалт, хамгаалалт, арчлалт, тохижилтын үүрэг; 44.4.3.талбайг хэмнэлттэй, зохистой ашиглах болон дахин ашиглах төлөвлөгөө; 44.4.4. байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээлтийн арга хэмжээ; 44.4.5. инженерийн дэд бүтэц, тохижилт, хөрөнгө оруулалтын үүрэг; 44.4.6. оршуулгын улсын мэдээллийн сангийн бүртгэл, мэдээллийг бүрдүүлэх үүрэг; 44.4.7. гэрээний хугацаа, сунгах, өөрчлөх, дуусгавар болгох үндэслэл; 44.4.8. хуульд заасан бусад нөхцөл.
44.5. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь оршуулгын газар, талбайг зөвхөн гэрээнд заасан зориулалт, нөхцөлийн дагуу ашиглана.
44.6. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч гэрээгээр хүлээсэн үүргээ ноцтой буюу удаа дараа зөрчсөн, эсхүл зөвшөөрөл нь хүчингүй болсон бол оршуулгын газар, талбай ашиглуулах гэрээг цуцална.
44.7. Гэрээ дуусгавар болсон тохиолдолд оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь оршуулгын газрын ашиглалттай холбоотой баримт бичиг, бүртгэлийг эрх бүхий байгууллагад хүлээлгэн өгч, байгаль орчны нөхөн сэргээлт болон гэрээгээр хүлээсэн бусад үүргийг бүрэн биелүүлнэ.
44.8. Оршуулгын газар, талбай ашиглуулах сонгон шалгаруулалт явуулах журмыг харьяа аймаг, нийслэлийн Засаг дарга батална.
45 дугаар зүйл. Оршуулгын газрын хамгаалалтын бүс
45.1. Оршуулгын газрын эргэн тойронд эрүүл ахуй, байгаль орчны хамгаалалтын бүс тогтооно.
45.2. Хамгаалалтын бүсийн хэмжээг эрүүл ахуй, байгаль орчны стандартын дагуу тогтооно.
45.3. Хамгаалалтын бүсэд дараах барилга байгууламж барихыг хориглоно:
45.3.1. орон сууц; 45.3.2. сургууль, цэцэрлэг; 45.3.3. эмнэлэг; 45.3.4. хүнсний үйлдвэрлэл; 45.3.5. хуульд заасан бусад байгууламж.
46 дугаар зүйл. Оршуулгын газрын ашиглалт, арчилгаа, хамгаалалт
46.1. . Оршуулгын газрын ашиглалтыг зориулалтын дагуу зохион байгуулна.
46.2. Оршуулгын газрын эзэмшигч, ашиглагч нь оршуулгын газрын тохижилт, ариун цэвэр, хамгаалалт, инженерийн байгууламж, ногоон байгууламжийн ашиглалтыг хариуцна.
46.3. Оршуулгын газрын хэв журам, аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор камерын болон бусад хяналтын систем ашиглаж болно.
46.4. Оршуулгын газрын соёлын болон түүхэн дурсгалт булш, байгууламжийг хамгаалах арга хэмжээг хуульд заасны дагуу хэрэгжүүлнэ.
46.5. Оршуулгын газрыг ашиглах, засварлах, арчлах, хамгаалах ажиллагаанд энэ хуульд заасан стандарт, техникийн зохицуулалтыг мөрдөнө.
47 дугаар зүйл. Оршуулгын газрын ашиглалт дуусгавар болсны дараах хамгаалалт, менежмент
47.1. Оршуулгын газрын ашиглалт дуусгавар болсон нь тухайн газарт оршуулсан шарил, чандар, булш, бунхныг заавал нүүлгэн шилжүүлэх, эсхүл газрыг нөхөн сэргээх үндэслэл болохгүй.
47.2. Ашиглалт дуусгавар болсон оршуулгын газарт шинээр шарил, чандар оршуулахыг зогсоож, байгаа булш, бунхан, чандар болон оршуулгын дурсгалт байгууламжийг хамгаалах, арчлах, бүртгэл мэдээллийг шинэчлэх арга хэмжээг хэрэгжүүлнэ.
47.3. Ашиглалт дуусгавар болсон оршуулгын газрыг цаашид хамгаалах, арчлах, хариуцах этгээдийг тухайн газрын өмчлөл, эзэмшил, ашиглалт болон оршуулгын газрын ашиглуулах гэрээний нөхцөлд үндэслэн тогтооно.
47.4. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчийн оршуулгын газар ашиглах эрх дуусгавар болсон тохиолдолд оршуулгын газар, булш, бунхан, чандрын бүртгэл, холбогдох баримт бичгийг эрх бүхий байгууллагад хүлээлгэн өгч, цаашдын хамгаалалт, арчлалтыг эрх бүхий байгууллагаас тогтоосон этгээд хариуцна.
47.5. Ашиглалт дуусгавар болсон оршуулгын газрын цаашдын ашиглалт, хамгаалалт, арчлалт, нөхөн сэргээлт, дахин ашиглалтыг энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн шийдвэрлэнэ.
48 дугаар зүйл. Оршуулгын газрын нөхөн сэргээлт
48.1. Оршуулгын газрын нөхөн сэргээлтийг тухайн газрыг өөр зориулалтаар ашиглах, дахин төлөвлөх, байгаль орчинд учирсан сөрөг нөлөөллийг арилгах, эсхүл холбогдох хууль тогтоомжид заасан бусад үндэслэлээр зайлшгүй шаардлагатай тохиолдолд хэрэгжүүлнэ.
48.2. Нөхөн сэргээлт хийхээс өмнө оршуулгын газар, булш, бунхан, чандрын бүртгэл, байршил, оршуулсан хугацаа болон холбогдох мэдээллийг үндэслэн нүүлгэн шилжүүлэх шаардлагатай шарил, чандрын талаарх үнэлгээ хийж, холбогдох шийдвэрийг гаргана.
48.3. Нөхөн сэргээлтийн ажлыг хөрс, ус, байгаль орчны нөхцөл, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал болон хүний эрүүл мэндэд учирч болзошгүй эрсдэлийг үнэлсний үндсэн дээр хэрэгжүүлнэ.
48.4. Нөхөн сэргээлтийн зардлыг нөхөн сэргээлт хийх үндэслэл болсон үйл ажиллагааг хариуцсан өмчлөгч, эзэмшигч, ашиглагч, эсхүл холбогдох хуульд заасан этгээд хариуцна.
48.5. Нөхөн сэргээлтийн дараах газрын ашиглалтыг газрын өмчлөл, эзэмшил, ашиглалт болон газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөтэй уялдуулан холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу шийдвэрлэнэ.
48.6. Нөхөн сэргээлт хийсэн газрын талаарх мэдээллийг оршуулгын үйл ажиллагааны мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоонд холбогдох журмын дагуу шинэчилнэ.
49 дүгээр зүйл. Оршуулгын газрын зориулалтыг өөрчлөх, дахин ашиглах
49.1. Оршуулгын газрын зориулалтыг 49.2-т зааснаас бусад нөхцөлд өөрчлөхийг хориглоно.
49.2. Нийтийн ашиг сонирхлын онцгой шаардлага, хот байгуулалтын төлөвлөлт, нийтийн эрүүл мэнд, байгаль орчны аюулгүй байдлыг хангах үндэслэлээр оршуулгын газрын зориулалтыг өөрчлөх, эсхүл оршуулгын газрын нөөцийг дахин ашиглах асуудлыг зөвхөн хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу эрх бүхий байгууллагын шийдвэрээр хэрэгжүүлнэ.
49.3. Оршуулгын газрыг дахин ашиглахдаа дараах нөхцөлийг хангасан байна:
49.3.1. оршуулснаас хойш 60-аас доошгүй жил өнгөрсөн байх; 49.3.2. оршуулгын газар хаагдсан, эсхүл дахин төлөвлөлтийн бүсэд хамрагдсан байх; 49.3.3.улсын бүртгэл, газрын кадастр болон оршуулгын улсын мэдээллийн сангийн мэдээллийг шинэчилсэн байх; 49.3.4. нас барагчийн төрөл, садан, нас барагчийн оршуулгатай холбоотой эрх бүхий этгээдэд урьдчилан мэдэгдсэн, эсхүл тэдгээрийг тогтоох, мэдэгдэх боломжгүй тохиолдолд нийтэд мэдээлэх ажиллагааг хуульд заасан журмын дагуу хэрэгжүүлсэн байх; 49.3.5. шарилын задралын байдал, хөрс, газрын доорх болон гадаргын усны чанар, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, байгаль орчинд үзүүлэх нөлөөллийг мэргэжлийн байгууллагаар үнэлүүлж, оршуулгын газрыг дахин ашиглах боломжтой талаарх дүгнэлт гаргуулсан байх;
49.4. Энэ зүйлийн 49.2-т заасан ажиллагааг хэрэгжүүлэхдээ хүний нэр төр, нас барсан иргэний дурсгал, шашин шүтлэг, ёс заншлыг хүндэтгэх зарчмыг баримтална.
49.5. Оршуулгын газрыг дахин ашиглах шаардлагатай бол шарил, чандрыг энэ хуулийн 58 дугаар зүйлд заасны дагуу шилжүүлэн оршуулж, чандарласан хүний чандрыг нас барагчийн оршуулгатай холбоотой эрх бүхий этгээдэд шилжүүлэх, чандрын хадгалалтын байгууламжид байрлуулах, эсхүл хуульд заасан бусад зориулалтын байгууламжид хадгалж болно.
49.6. Оршуулгын газрыг дахин ашиглах шийдвэр гаргахаас доошгүй зургаан сарын өмнө төрөл, садан, хууль ёсны төлөөлөгчид мэдэгдэнэ. Энэхүү ажиллагааг харьяалах аймаг, нийслэлийн Засаг дарга нар хариуцан гүйцэтгэж, шаардлагатай тохиолдолд тусгайлсан журмаар зохицуулж болно.
49.7. Оршуулгын газрыг дахин ашиглахтай холбоотой эрх бүхий байгууллагын шийдвэрийг эс зөвшөөрсөн этгээд хуульд заасан журмын дагуу шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй.
49.8. Оршуулгын газрыг хууль бусаар чөлөөлсөн, дахин ашигласан, эсхүл шарил, чандрыг хууль бусаар шилжүүлсэн этгээд хуульд заасан хариуцлага хүлээнэ.
49.9. Оршуулгын газрын зориулалтыг өөрчлөх, дахин ашиглахтай холбогдон шарил, чандрыг шилжүүлэх, нөхөн сэргээх, мэдээлэх болон бусад шаардлагатай арга хэмжээг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой бүх зардлыг тухайн шийдвэрийг хэрэгжүүлэгч этгээд хариуцна.
50 дугаар зүйл. Оршуулгын газрыг хаах, нүүлгэн шилжүүлэх
50.1. Оршуулгын газрыг дараах үндэслэлээр бүхэлд нь, эсхүл хэсэгчлэн хааж болно:
50.1.1. тухайн газарт дахин төлөвлөлт, хөгжүүлэлт, нийтийн зориулалттай төсөл хэрэгжүүлэхээр эрх бүхий байгууллагаас шийдвэрлэсэн; 50.1.2. тухайн оршуулгын газарт таван жил буюу түүнээс дээш хугацаанд оршуулгын үйл ажиллагаа хийгдээгүй; 50.1.3. оршуулах газрын нөөц дууссан; 50.1.4. байгалийн гамшиг, гэнэтийн болон давагдашгүй хүчин зүйлийн улмаас оршуулгын газар эвдэрч, сүйдсэн бөгөөд сэргээн засварлаж, цаашид ашиглах боломжгүй болсон; 50.1.5. эрх бүхий байгууллагын хяналт шалгалт, дүгнэлтээр оршуулгын газрыг цаашид ашиглах нь хүний эрүүл мэнд, нийтийн эрүүл мэнд, байгаль орчинд ноцтой эрсдэл, хохирол учруулахаар тогтоогдсон; 50.1.6. энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжид заасан бусад үндэслэл.
50.2. Оршуулгын газрыг хаах тухай шийдвэрт хаах үндэслэл, хамрах хүрээ, хэрэгжүүлэх хугацаа, хаасны дараах ашиглалт, хамгаалалт, арчлалт, бүртгэл, мэдээллийг хадгалах болон шаардлагатай тохиолдолд шарил, булш, бунхныг нүүлгэн шилжүүлэх арга хэмжээг тусгана.
50.3. Хаасан оршуулгын газарт шинээр шарил оршуулахыг хориглоно.
50.4. Хаасан оршуулгын газарт нас барагчийн оршуулгыг эргэх, дурсгал хүндэтгэл үзүүлэх, шашин, ёс заншлын дагуу зан үйл хийхийг энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн зөвшөөрнө.
50.5. Оршуулгын газрыг нүүлгэн шилжүүлэх ажлыг дараах үндэслэлээр бүхэлд нь, эсхүл хэсэгчлэн зохион байгуулж болно:
50.5.1. тухайн оршуулгын газарт оршуулснаас хойш 60 жил буюу түүнээс дээш хугацаа өнгөрсөн; 50.5.2. оршуулгын газрыг цаашид ашиглах боломжгүй болсон, эсхүл нийтийн эрүүл мэнд, байгаль орчин, аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор нүүлгэн шилжүүлэх шаардлагатай болсон; 50.5.3. эрх бүхий байгууллагын шийдвэрээр нийтийн зориулалттай газар, дэд бүтэц, дахин төлөвлөлт, хөгжлийн төсөл хэрэгжүүлэх зайлшгүй шаардлага үүссэн; 50.5.4. энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжид заасан бусад үндэслэл.
50.6. Энэ зүйлийн 50.5-д заасан үндэслэлээр оршуулгын газрыг нүүлгэн шилжүүлэхдээ шарил, булш, бунхантай холбоотой бүртгэл, мэдээллийг үндэслэн нүүлгэн шилжүүлэх төлөвлөгөө боловсруулж, нас барагчийн ар гэр, хамаарал бүхий этгээдэд мэдээлнэ.
50.7. Оршуулгын газрыг нүүлгэн шилжүүлэхдээ шарил, булш, бунхны бүрэн бүтэн байдал, таних боломж, бүртгэл, мэдээллийн залгамж чанарыг хангаж, хүндэтгэлтэй харьцана.
50.8. . Энэ зүйлийн 50.5-д заасан үндэслэлээр оршуулгын газрыг нүүлгэн шилжүүлэхэд гарах зардлыг тухайн нүүлгэн шилжүүлэлтийг үүсгэсэн этгээд, төсөл, арга хэмжээний хүрээнд санхүүжүүлэх бөгөөд нийтийн ашиг сонирхлын үндэслэлээр төр, орон нутгийн шийдвэрээр нүүлгэн шилжүүлж байгаа тохиолдолд холбогдох төсөвт тусган санхүүжүүлнэ.
50.9. Энэ зүйлийн 50.5-д заасан нүүлгэн шилжүүлэлтийг хэрэгжүүлсний дараа тухайн оршуулгын газрын бүртгэл, мэдээллийг шинэчилж, энэ хуулийн 77 дугаар зүйлд заасан Оршуулгын улсын мэдээллийн санд холбогдох өөрчлөлтийг бүртгэнэ.
50.10. Аймаг, нийслэлийн нутаг дэвсгэрт оршуулгын газрыг хаах, нүүлгэн шилжүүлэх тухай шийдвэрийг нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч, бусад нутаг дэвсгэрт тухайн шатны Засаг дарга хуульд заасан бүрэн эрхийнхээ хүрээнд гаргана.
50.11. Оршуулгын газрыг хаах, нүүлгэн шилжүүлэхтэй холбоотой журмыг аймаг, нийслэлийн Засаг дарга холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн батална.

ДОЛООДУГААР БҮЛЭГ
ЧАНДАРЛАХ БАЙГУУЛАМЖ, ЧАНДРЫН ХАДГАЛАЛТ
51 дүгээр зүйл. Чандарлах байгууламж, ажиллагаанд тавих шаардлага
51.1. Чандарлах ажиллагааг зориулалтын байгууламжид, энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомж, стандарт, техникийн зохицуулалтын шаардлагыг ханган гүйцэтгэнэ.
51.2. Чандарлах байгууламж нь эрүүл ахуй, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, галын аюулгүй байдал, байгаль орчны хамгаалалт, агаарын чанар, ялгарлын холбогдох шаардлагыг хангасан байна.
51.3. Чандарлах үйл ажиллагаанд шарилыг таньж тогтоох, хүлээн авах, хадгалах, чандарлах, чандрыг хүлээлгэн өгөх, хадгалах, оршуулахтай холбоотой бүртгэл, хяналтын журмыг мөрдөнө.
51.4. Чандарлах ажиллагааны явцад хүний нэр төр, нас барагчийн хүсэл, гэрээслэл болон нас барагчийн оршуулгатай холбоотой эрх бүхий этгээдийн хууль ёсны эрх, ашиг сонирхлыг хүндэтгэнэ.
52 дугаар зүйл. Чандарлах үндэслэл
52.1. Нас барсан хүнийг дараах үндэслэлийн аль нэгээр чандарлана:
52.1.1. нас барсан иргэний амьд ахуйдаа илэрхийлсэн хүсэл; 52.1.2 нас барагч гэрээслэлдээ чандарлуулах тухай хүсэл зоригоо илэрхийлсэн; 52.1.3. энэ хуулийн 33.4-т заасан дарааллын дагуу эрх бүхий этгээдийн бичгээр гаргасан хүсэлт; 52.1.4. хуульд заасан бусад үндэслэл.
52.2. Эрүүгийн хэрэг, шүүх эмнэлгийн шинжилгээтэй холбоотой шарилыг холбогдох хуульд заасан эрх бүхий байгууллагын зөвшөөрөлгүйгээр чандарлахыг хориглоно.
53 дугаар зүйл. Чандрыг хадгалах, шилжүүлэх, оршуулах
53.1. Чандарласан чандрыг дараах хэлбэрээр хадгалж, байрлуулж, оршуулж болно:
53.1.1. нас барагчийн оршуулгатай холбоотой эрх бүхий этгээдэд шилжүүлэх; 53.1.2. чандрын хадгалалтын байгууламжид хадгалах, байрлуулах; 53.1.3. зориулалтын оршуулгын газарт оршуулах; 53.1.4. хуульд нийцсэн бусад хэлбэрээр хадгалах, байрлуулах.
53.2. Чандрыг шилжүүлэх, хадгалах, байрлуулах, оршуулах ажиллагааг нас барагчийн хүсэл, гэрээслэл, нас барагчийн оршуулгатай холбоотой эрх бүхий этгээдийн хүсэлтэд үндэслэн, энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн гүйцэтгэнэ.
53.3. Чандрыг шилжүүлсэн, хадгалсан, байрлуулсан, оршуулсан талаарх мэдээллийг энэ хуулийн 76 дугаар зүйлд заасан оршуулгын бүртгэлд хуульд заасан журмын дагуу бүртгэнэ.
54 дүгээр зүйл. Чандрын хадгалалтын байгууламж
54.1. Чандрын хадгалалтын байгууламж нь чандарласан хүний чандрыг нэг бүрчлэн таних, хадгалах, байрлуулах зориулалтын барилга байгууламж, эсхүл барилга байгууламжийн зориулалтын хэсэг байна.
54.2. Чандрын хадгалалтын байгууламж нь дараах шаардлагыг хангасан байна:
54.2.1. барилгын болон галын аюулгүй байдлын шаардлага; 54.2.2. эрүүл ахуй, ариун цэврийн шаардлага; 54.2.3. хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн болон ахмад настанд хүртээмжтэй байх; 54.2.4. чандрыг нэг бүрчлэн таних, хадгалалтын байршлыг тодорхойлох боломжтой байх; 54.2.5. чандрын бүртгэл, шилжилт хөдөлгөөнийг бүртгэх системтэй байх; 54.2.6. оршуулгын улсын мэдээллийн сантай мэдээлэл солилцох боломжтой байх; 54.2.7. холбогдох стандарт, техникийн зохицуулалтын шаардлагыг хангасан байх.
54.3. Чандрын хадгалалтын байгууламжийг оршуулгын газар, шашны байгууллагын зориулалтын байгууламж болон хууль тогтоомжид нийцсэн бусад байршилд байгуулж болно.
54.4. Чандрын хадгалалтын байгууламжийг байгуулах, ашиглах, арчлах, хамгаалах, хаахтай холбоотой шаардлагыг энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомж, стандарт, техникийн зохицуулалтаар тогтооно.
54.5. Чандрын хадгалалтын байгууламжид хадгалж байгаа чандрыг зориулалтын сав, таних тэмдэг, бүртгэлийн дугаараар нэг бүрчлэн бүртгэж, таних боломжтой байна.
55 дугаар зүйл. Чандрын хадгалалтын байгууламжийн бүртгэл
55.1. Чандрын хадгалалтын байгууламжид хадгалж, байршуулсан чандрыг нэг бүрчлэн таних дугаар, хадгалалтын байршил болон холбогдох мэдээллийн хамт бүртгэнэ.
55.2. Чандрын хадгалалтын байгууламжийн бүртгэлд дараах мэдээллийг тусгана:
55.2.1. байгууламжийн нэр, байршил; 55.2.2. байгууламжийг өмчлөгч, эзэмшигч, ашиглагчийн мэдээлэл; 55.2.3. чандрын таних дугаар; 55.2.4. нас барагчийн овог, эцэг /эх/-ийн нэр, өөрийн нэр; 55.2.5. нас барсны гэрчилгээний дугаар; 55.2.6. чандарласан огноо; 55.2.7. чандрыг хадгалсан, байрлуулсан огноо; 55.2.8. чандрыг шилжүүлсэн, гаргасан бол шилжилтийн талаарх мэдээлэл; 55.2.9. хуульд заасан бусад мэдээлэл.
55.3. Чандрын хадгалалтын байгууламжийн бүртгэлд өөрчлөлт орсон тухай мэдээллийг үйлчилгээ эрхлэгч энэ хуулийн 77 дугаар зүйлд заасан мэдээллийн санг хуульд заасан журмын дагуу тухай бүр шинэчилнэ.
55.4. Чандрыг таних, бүртгэлд холбох зорилгоор цахим бүртгэл, QR код болон бусад технологийн шийдлийг холбогдох стандартын дагуу ашиглаж болно.

НАЙМДУГААР БҮЛЭГ
ШАРИЛ ХАДГАЛАХ, ТЭЭВЭРЛЭХ, ШИЛЖҮҮЛЭХ, УЛСЫН ХИЛЭЭР НЭВТРҮҮЛЭХ
56 дугаар зүйл. Шарил хадгалах
56.1. Шарилыг аймаг, нийслэлд шүүхийн шинжилгээний байгууллага, суманд эрүүл мэндийн байгууллагын зориулалтын хадгалах байгууламжид эрүүл ахуйн шаардлагын дагуу хадгална.
56.2. Шарилыг нас барагчийг төлөөлөх эрх бүхий этгээдийн хүсэлтээр шарил хадгалах зөвшөөрөл бүхий этгээдийн зориулалтын байгууламжид гэрээний үндсэн дээр хадгалж болно.
56.3. Хадгалах хугацаа, нөхцөлийг эрүүл мэндийн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага тогтооно.
56.4. Шарил хадгалах газар нь орон тооны шинжээч эмч, шарил заслын ажилтантай байна.
56.5. Шарил хадгалах газар нь дараах шаардлагыг хангасан байна. Үүнд:
56.5.1. шарилыг физик урвалд орох, муудахаас урьдчилан сэргийлэх тоноглолтой байх; 56.5.2. шарилыг бусад шарилаас тусад нь байрлуулсан байх; 56.5.3. шарилыг нэг бүрчлэн бүртгэлжүүлсэн байх; 56.5.4. шаардлагатай тохиолдолд нас барагчтай салах ёслол хийх зориулалтын өрөө, орон зайтай байх.
56.6. Халдварт өвчний улмаас нас барсан хүний шарилыг эрүүл ахуй, халдвар хамгааллын тусгай шаардлагад нийцүүлэн хадгална
56.7. Шарил хадгалах зориулалтын байгууламж нь шарилыг хүлээн авсан, шилжүүлсэн, гаргасан тухай бүртгэл хөтөлж, холбогдох мэдээллийг энэ хуулийн 77 дугаар зүйлд заасан Оршуулгын улсын мэдээллийн санд хуульд заасан журмын дагуу бүртгэнэ.
57 дугаар зүйл. Шарил, чандрыг тээвэрлэх
57.1. Шарил, чандрыг зориулалтын, стандарт, техникийн зохицуулалтын шаардлага хангасан тээврийн хэрэгслээр тээвэрлэнэ.
57.2. Шарил, чандрыг тээвэрлэх үед тэдгээрийн бүрэн бүтэн байдал, таних боломж, бүртгэл, мэдээллийн залгамж чанарыг хангаж, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, байгаль орчны шаардлагыг мөрдөнө.
57.3. Шарил, чандрыг тээвэрлэх зориулалтын тээврийн хэрэгсэлд тавих шаардлагыг холбогдох стандарт, техникийн зохицуулалтаар тогтооно.
57.4. Шарил, чандрыг төмөр зам, агаарын болон бусад төрлийн тээврээр тээвэрлэхтэй холбогдсон харилцааг энэ хууль болон тухайн төрлийн тээврийн үйл ажиллагааг зохицуулсан хууль тогтоомжид нийцүүлэн зохион байгуулна.
57.5. Шарил тээвэрлэх үйлчилгээг энэ хуулийн 23.2.3-т заасан үйлчилгээний төрөлд хамаарах зөвшөөрөл эзэмшигч үзүүлнэ.
58 дугаар зүйл. Шарил, чандрыг шилжүүлэх
58.1. .Нас барагчийн шарилыг нэг оршуулгын газраас нөгөөд, эсхүл нэг аймаг, нийслэлээс нөгөөд шилжүүлэн оршуулах, байрлуулах, эсхүл чандарлах ажиллагааг нас барагчийн оршуулгатай холбоотой эрх бүхий этгээдийн хүсэлтэд үндэслэн холбогдох хууль тогтоомж, энэ хуулийн дагуу гүйцэтгэнэ.
58.2. Энэ зүйлийн 58.1-д заасан шарил, чандрыг шилжүүлэх ажиллагааг шарил тээвэрлэх үйлчилгээ эрхлэх зохих зөвшөөрөлтэй оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч гүйцэтгэнэ.
58.3. Шарил, чандрыг шилжүүлэхдээ тэдгээрийн бүрэн бүтэн байдал, таних боломж, бүртгэл, мэдээллийн залгамж чанарыг хангаж, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, байгаль орчин, аюулгүй ажиллагааны шаардлагыг мөрдөнө.
58.4. Шарил, чандрыг шилжүүлэхийн өмнө тэдгээрийн таних мэдээлэл, нас барсны бүртгэл болон холбогдох баримт бичгийг тулган баталгаажуулж, хүлээлцэх баримт үйлдэнэ.
58.5. Шарил, чандрыг шилжүүлэхтэй холбоотой зардлыг хүсэлт гаргасан этгээд хариуцна.
58.6. Энэ хуулийн 50 дугаар зүйлд заасан үндэслэлээр оршуулгын газрыг нүүлгэн шилжүүлэхтэй холбогдуулан шарил, чандрыг шилжүүлэх тохиолдолд уг ажиллагааг эрх бүхий байгууллагын шийдвэр, нүүлгэн шилжүүлэх төлөвлөгөөний дагуу гүйцэтгэнэ.
58.7. Энэ зүйлийн 58.6-д заасан шарил, чандрыг шилжүүлэхтэй холбоотой зардлыг энэ хуулийн 50.8-д заасны дагуу хариуцна.
58.8. Шарил, чандрыг шилжүүлсэн тухай мэдээллийг энэ хуулийн 77 дугаар зүйлд заасан Оршуулгын улсын мэдээллийн санд хуульд заасан журмын дагуу бүртгэнэ.
58.9. Шарил, чандрыг шилжүүлэх, хүлээлцэх, тээвэрлэх болон бүртгэх ажиллагааны нийтлэг журмыг энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн Засгийн газар батална.
59 дүгээр зүйл. Булшийг ухаж гаргах, шилжүүлэх
59.1. Булшийг дараах үндэслэлээр ухаж гаргаж болно:
59.1.1. шүүхийн хуулийн хүчин төгөлдөр шийдвэр гарсан; 59.1.2. эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны хүрээнд үзлэг, шинжилгээ хийх шаардлагатай болсон; 59.1.3. нийтийн ашиг сонирхлын зайлшгүй хэрэгцээ бий болсон; 59.1.4. байгалийн гамшиг, осол, аюулын нөхцөл үүссэн; 59.1.5. оршуулгын газрыг нүүлгэн шилжүүлэх, дахин төлөвлөх, ашиглахтай холбоотой хуульд заасан үндэслэл бий болсон; 59.1.6. нас барагчийг төлөөлөх эрх бүхий этгээдийн хүсэлтээр өөр оршуулгын газарт шилжүүлэн оршуулах, чандарлах шаардлага үүссэн; 59.1.7. энэ хууль болон бусад хуульд заасан бусад үндэслэл бий болсон.
59.2. Булшийг ухаж гаргах ажиллагааг зөвхөн эрх бүхий байгууллагын шийдвэр, зөвшөөрлийн үндсэн дээр энэ хуульд заасан журмын дагуу гүйцэтгэнэ.
59.3. Булшийг ухаж гаргах ажиллагааг эрх бүхий байгууллагын хяналт дор, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, байгаль орчин, хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын шаардлагыг ханган гүйцэтгэнэ.
59.4. Боломжтой тохиолдолд нас барагчийн ар гэр, хууль ёсны төлөөлөгчид булшийг ухаж гаргах ажиллагаанд оролцох эрхтэй.
59.5. Булшийг ухаж гаргасны дараа шарил, чандрыг энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн шилжүүлэн оршуулах, чандарлах, эсхүл зориулалтын байгууламжид хадгална.
59.6. Булшийг ухаж гаргаж, шилжүүлсэн тухай мэдээллийг оршуулгын улсын мэдээллийн санд бүртгэнэ.
60 дугаар зүйл. Шарилыг Монгол Улсын хилээр нэвтрүүлэх
60.1. Шарилыг Монгол Улсын хилээр оруулах, гаргах ажиллагааг Монгол Улсын олон улсын гэрээ, холбогдох хууль тогтоомж, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, аюулгүй ажиллагааны шаардлагад нийцүүлэн зохион байгуулна.
60.2. . Шарилыг Монгол Улсын хилээр оруулах, гаргахад нас барсныг нотлох баримт бичиг, шарил тээвэрлэхтэй холбоотой хуульд заасан баримт бичиг, эрүүл ахуй, халдвар хамгааллын гэрчилгээ болон олон улсын гэрээ, Монгол Улсын хууль тогтоомжид заасан бусад баримт бичгийг бүрдүүлнэ.
60.3. Шарилыг Монгол Улсын хилээр нэвтрүүлэхдээ зориулалтын сав, баглаа боодол, тээврийн хэрэгсэл болон хадгалалт, тээвэрлэлтийн холбогдох стандарт, эрүүл ахуй, халдвар хамгааллын шаардлагыг хангана.
60.4. Шарилыг Монгол Улсын хилээр гаргахдаа хүлээн авагч улсын хууль тогтоомж, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал болон бусад шаардлагыг хангасан байна.
60.5. Шарилыг Монгол Улсын хилээр оруулсан, гаргасан тухай мэдээллийг энэ хуулийн 77 дугаар зүйлд заасан Оршуулгын улсын мэдээллийн санд хуульд заасан журмын дагуу бүртгэнэ.
60.6. Шарилыг Монгол Улсын хилээр нэвтрүүлэхтэй холбоотой хяналт шалгалт, баримт бичиг бүрдүүлэх, хадгалах, тээвэрлэх болон бусад ажиллагааг холбогдох хууль тогтоомжид заасан эрх бүхий байгууллага хэрэгжүүлнэ.

ЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ
ОРШУУЛГЫН ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ СТАНДАРТ, ЧАНАР, ЁС ЗҮЙ
61 дүгээр зүйл. Оршуулгын үйлчилгээний стандарт
61.1. Оршуулгын үйлчилгээг үндэсний стандарт, техникийн зохицуулалт болон энэ хуульд нийцүүлэн үзүүлнэ.
61.2. Оршуулгын үйлчилгээний стандарт нь дараах асуудлыг хамарна:
61.2.1. үйлчилгээний чанар, хүртээмж; 61.2.2. мэргэжлийн ёс зүй; 61.2.3. хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй; 61.2.4. халдвар хамгаалал; 61.2.5. байгаль орчны хамгаалалт; 61.2.6. хэрэглэгчийн аюулгүй байдал.
61.3. Оршуулгын үйлчилгээний үндэсний стандарт, техникийн зохицуулалтыг холбогдох хууль тогтоомжид заасны дагуу баталж, мөрдүүлнэ.
62 дугаар зүйл. Стандарт, техникийн зохицуулалтын шаардлага
62.1. Оршуулгын үйл ажиллагаа, оршуулгын үйлчилгээ, оршуулгын газар, барилга байгууламж, тоног төхөөрөмж болон энэ хуульд хамаарах бусад үйл ажиллагаанд холбогдох стандарт, техникийн зохицуулалтын шаардлагыг мөрдөнө.
62.2. Техникийн зохицуулалтыг нийтээр заавал дагаж мөрдөх бөгөөд стандартыг хууль, техникийн зохицуулалт, олон улсын гэрээнд эш татсан, эсхүл гэрээгээр дагаж мөрдөхөөр тохирсон тохиолдолд заавал мөрдөнө.
62.3. Оршуулгын үйл ажиллагаа, үйлчилгээтэй холбоотой стандарт, техникийн зохицуулалтыг Стандартчилал, техникийн зохицуулалт, тохирлын үнэлгээний итгэмжлэлийн тухай хуульд заасан журмын дагуу боловсруулж, баталж, бүртгэж, мөрдөнө.
62.4. Энэ хуульд заасан стандарт, техникийн зохицуулалтын шаардлагын хэрэгжилтэд тавих хяналтыг холбогдох хууль тогтоомжид заасан эрх бүхий байгууллага хэрэгжүүлнэ.
63 дугаар зүйл. Үйлчилгээний чанар, дотоод хяналт
63.1. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь үйлчилгээний чанар, аюулгүй байдал, хууль тогтоомжийн хэрэгжилт, эрсдэлийн удирдлагыг хангах дотоод хяналтын тогтолцоотой байна.
63.2. Дотоод хяналтын тогтолцооны хүрээнд үйлчилгээний чанар, хэрэглэгчийн санал, гомдол, эрсдэл, зөрчил, мэдээллийн үнэн зөв байдалд тогтмол үнэлгээ хийж, илэрсэн зөрчил, эрсдэлийг арилгах, давтан гарахаас сэргийлэх арга хэмжээ авна.
63.3. Дотоод хяналттай холбоотой баримт бичгийг хуульд заасан хугацаанд хадгална.
64 дүгээр зүйл. Оршуулгын үйлчилгээний ёс зүй
64.1. Оршуулгын үйлчилгээний ажилтан нь мэргэжлийн ёс зүйн дүрмийг мөрдөнө.
64.2. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэхдээ нас барсан хүний нэр төр, алдар хүнд, нас барсан иргэний хүсэл, ар гэрийнхний хууль ёсны эрх, ашиг сонирхлыг хүндэтгэнэ.
64.3. Үйлчилгээний явцад олж мэдсэн хувь хүний мэдээлэл, нууцыг хуульд заасны дагуу хамгаална.
64.4. Нас, хүйс, хөгжлийн бэрхшээл, үндэс угсаа, шашин шүтлэг болон бусад нөхцөлөөр ялгаварлан гадуурхахыг хориглоно.
65 дугаар зүйл. Оршуулгын үйлчилгээтэй холбоотой гомдол шийдвэрлэх
65.1. Оршуулгын үйлчилгээ авагч нь үйлчилгээний чанар, аюулгүй байдал, үнэ, гэрээний хэрэгжилт, үйлчилгээ үзүүлэхээс татгалзсан, эсхүл үйлчилгээтэй холбоотой бусад асуудлаар оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчид гомдол гаргах эрхтэй.
65.2. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь гомдол хүлээн авах, бүртгэх, хянан шийдвэрлэх, шийдвэрийг мэдэгдэх дотоод зохицуулалттай байна.
65.3. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч гомдлыг хүлээн авснаас хойш хуульд өөрөөр заагаагүй бол ажлын 5 өдрийн дотор хянан шийдвэрлэж, шийдвэрийг гомдол гаргасан этгээдэд мэдэгдэнэ.
65.4. Гомдлыг хянан шийдвэрлэхдээ нас барсан хүний нэр төр, алдар хүнд, хувийн мэдээлэл, шашин шүтэх буюу эс шүтэх эрх, үйлчилгээ авагчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хүндэтгэнэ.
65.5. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгчийн шийдвэрийг эс зөвшөөрсөн, эсхүл энэ зүйлийн 65.3-т заасан хугацаанд гомдлыг шийдвэрлээгүй бол үйлчилгээ авагч холбогдох эрх бүхий байгууллагад гомдол гаргах, хуульд заасан журмын дагуу шүүхэд хандах эрхтэй.
65.6. Оршуулгын үйлчилгээний чанар, аюулгүй байдал, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, байгаль орчин, зөвшөөрөлтэй холбоотой гомдлыг холбогдох эрх бүхий байгууллага өөрийн бүрэн эрхийн хүрээнд холбогдох хууль тогтоомжид заасан журмын дагуу хянан шийдвэрлэнэ.
65.7. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь ирүүлсэн гомдол, түүнийг шийдвэрлэсэн байдалд дүн шинжилгээ хийж, давтан гарах зөрчил, эрсдэлийг бууруулах арга хэмжээ авна.

АРАВДУГААР БҮЛЭГ
ҮНЭ, ТАРИФ, САНХҮҮЖИЛТ
66 дугаар зүйл. Оршуулгын үйлчилгээний үнэ, тариф
66.1. Оршуулгын үйлчилгээний үнэ, тарифыг оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч өөрөө тогтоох бөгөөд нас барагчийг төлөөлөх этгээд үйлчилгээний зардлыг бүрэн хариуцна.
66.2. Оршуулгын үйлчилгээний үнэ, тарифыг энэ хуулийн 67 дугаар зүйлд заасан зарчмыг баримтлан тогтооно.
66.3. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь мөрдөж байгаа үнэ, тариф болон үйлчилгээний нөхцөлийг нийтэд ойлгомжтой, хүртээмжтэй хэлбэрээр мэдээлнэ.
66.4. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь хэрэглэгчид урьдчилан мэдээлээгүй, үйлчилгээний гэрээнд тусгаагүй үнэ, нэмэлт төлбөр шаардахыг хориглоно.
67 дугаар зүйл. Үнэ тогтоох зарчим
67.1. Оршуулгын үйлчилгээний үнэ, тарифыг тогтоохдоо дараах зарчмыг баримтална:
67.1.1. үйлчилгээний бодит өртөгт үндэслэх; 67.1.2. үйлчилгээний чанар, хүртээмжийг хангах; 67.1.3. шударга өрсөлдөөнийг дэмжих; 67.1.4. оршуулгын газар, булш, бунхан, чандрын хадгалалтын байгууламж болон холбогдох байгууламжийн ашиглалт, арчлалт, хамгаалалтын зардлыг зохистой тусгах; 67.1.5. нийгмийн эмзэг бүлгийн оршуулгын үйлчилгээ авах боломжийг хангах.
67.2. Төрөөс санхүүжүүлэх оршуулгын үйлчилгээний үнэ, тарифыг холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн тогтооно.
68 дугаар зүйл. Үнийн хяналт
68.1. Оршуулгын үйлчилгээний үнэ, тарифын хууль тогтоомжийн хэрэгжилтэд эрх бүхий байгууллага хяналт тавина.
68.2. Оршуулгын үйлчилгээний үнэ, тарифыг хууль бусаар нэмэгдүүлэх, үгсэн хуйвалдах, хэрэглэгчийг төөрөгдүүлэх, хуульд заагаагүй төлбөр авахыг хориглоно.
68.3. Энэ зүйлийг зөрчсөн этгээдэд энэ хууль, Өрсөлдөөний тухай хууль, Хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах тухай хууль болон бусад хууль тогтоомжид заасан арга хэмжээ, хариуцлага хүлээлгэнэ.
69 дүгээр зүйл. Оршуулгын үйл ажиллагааны санхүүжилт
69.1. Оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой зардлыг энэ хуульд өөрөөр заагаагүй бол нас барагчийг төлөөлөх эрх бүхий этгээд хариуцна.
69.2. Дараах тохиолдолд оршуулгын үйлчилгээний төлбөр, холбогдох зардлыг төр хариуцна:
69.2.1. нийтийг хамарсан осол, аваар, байгалийн гамшиг, аюулт үзэгдлийн улмаас хүн ам олноор нас барсан; 69.2.2. эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх, шүүх шинжилгээ хийх болон бусад хэрэг, маргааныг хуульд заасан журмын дагуу хянан шийдвэрлэхтэй холбогдуулан эрх бүхий байгууллагын шийдвэрээр оршуулгын үйл ажиллагааг хойшлуулсны улмаас нэмэлт зардал гарсан; 69.2.3.Нийгмийн халамжийн тухай хуулийн 3.1.2-т заасан нийгмийн халамжийн дэмжлэг, туслалцаа зайлшгүй шаардлагатай өрхийн гишүүн нас барсан бөгөөд түүний гэр бүл, төрөл, садан хүсэлт гаргасан; 69.2.4.энэ хуулийн 72 дугаар зүйлд заасан тохиолдолд шарилыг оршуулах шаардлагатай болсон;69.2.5.Засгийн газрын тусгай сангийн тухай хуулийн 17.3.1-д заасны дагуу холбогдох шийдвэр гарсан.
69.3. Энэ зүйлийн 69.2-т заасан оршуулгын зардлыг улсын төсөв, орон нутгийн төсөв, Засгийн газрын тусгай сан болон хуульд заасан бусад эх үүсвэрээс санхүүжүүлж болно.
69.4. Энэ зүйлийн 69.2-т заасан тохиолдолд төрөөс хариуцах оршуулгын үйлчилгээний төрөл, зардлын хэмжээ, санхүүжилтийн нөхцөл, олгох болон зарцуулах журмыг холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн Засгийн газар тогтооно.
69.5. Төрөөс хариуцах оршуулгын үйлчилгээний төлбөр, зардлыг төсөвт тусгах, санхүүжүүлэхтэй холбогдох харилцааг төсвийн болон холбогдох бусад хууль тогтоомжид нийцүүлэн зохицуулна.
70 дугаар зүйл. Оршуулгын үйл ажиллагааны санхүүгийн хамгаалалт
70.1. Иргэн оршуулгын үйлчилгээний зардлыг урьдчилан санхүүжүүлэх зорилгоор даатгал, хуримтлал, урьдчилсан төлбөрийн гэрээ болон хуульд нийцсэн бусад санхүүгийн хэрэгслийг ашиглаж болно.
70.2. Оршуулгын үйлчилгээний зардлыг санхүүжүүлэх зориулалттай даатгалын бүтээгдэхүүнийг Даатгалын тухай хуульд заасны дагуу эрх бүхий даатгагч боловсруулж, санал болгож болно.
70.3. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч нь иргэнийг тодорхой даатгагч, банк, санхүүгийн байгууллага, эсхүл санхүүгийн бүтээгдэхүүн сонгоход албадахыг хориглоно.
70.4. Оршуулгын үйлчилгээний урьдчилсан төлбөр, хуримтлал, даатгалтай холбоотой гэрээ байгуулах, хэрэгжүүлэхтэй холбогдсон харилцааг Иргэний хууль, Даатгалын тухай хууль болон холбогдох бусад хууль тогтоомжийн дагуу зохицуулна.

АРВАН НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ
ТУСГАЙ ЗОХИЦУУЛАЛТТАЙ ОРШУУЛГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА
71 дүгээр зүйл. Нийгмийн халамжийн оршуулга
71.1. Нийгмийн халамжийн тухай хуульд заасан шаардлага хангасан иргэний оршуулгатай холбоотой төрөөс санхүүжүүлэх зардлыг улсын төсвөөс хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу санхүүжүүлнэ.
71.2. Энэ зүйлд заасан оршуулгын үйлчилгээг энэ хуульд заасан оршуулгын үйлчилгээний нийтлэг шаардлагад нийцүүлэн үзүүлнэ.
72 дугаар зүйл. Эзэнгүй болон танигдаагүй цогцос
72.1. Хэн болох нь тогтоогдоогүй, хариуцах эзэнгүй хүний цогцсыг шүүх эмнэлгийн магадлан шинжилгээ хийх, түүнийг хадгалах, оршуулахтай холбоотой харилцааг Засгийн газраас баталсан журмаар зохицуулна.
72.2. Хууль тогтоомжид заасан журмын дагуу тухайн орон нутгийн Засаг дарга эрх бүхий байгууллагатай хамтран оршуулгыг зохион байгуулж, холбогдох зардлыг улсын болон орон нутгийн төсвөөс санхүүжүүлнэ.
72.3. Танигдаагүй цогцсын хэн болох нь тогтоогдсон тохиолдолд эрх бүхий байгууллага холбогдох бүртгэлийг шинэчилж, хууль ёсны өв залгамжлагч, гэр бүлийн гишүүнд хуульд заасан журмын дагуу мэдэгдэнэ.
73 дугаар зүйл. Онцгой нөхцөлд оршуулгын үйл ажиллагааг зохион байгуулах
73.1. Гамшиг, нийтийг хамарсан халдварт өвчин, олноор хүний амь нас хохирсон болон бусад онцгой нөхцөл үүссэн үед оршуулгын үйл ажиллагааг хүний нэр төр, хүний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хүндэтгэх, нийтийн эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, байгаль орчныг хамгаалах, халдвар тархахаас урьдчилан сэргийлэх зарчимд нийцүүлэн энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу зохион байгуулна.
73.2. Онцгой нөхцөлд нас барсан хүний шарилыг хүлээн авах, таньж тогтоох, бүртгэх, хадгалах, бэлтгэх, тээвэрлэх, шилжүүлэх, чандарлах, оршуулах ажиллагааг тухайн нөхцөл байдлын онцлог, нийтийн эрүүл мэнд, хүний амь нас, аюулгүй байдлыг хангах шаардлагад нийцүүлэн энэ хууль болон холбогдох хууль тогтоомжид заасан журмын дагуу зохион байгуулна.
73.3. Энэ зүйлийн 73.2-т заасан ажиллагааг зохион байгуулахад шаардлагатай хүний нөөц, тээврийн хэрэгсэл, техник, тоног төхөөрөмж, хамгаалах хэрэгсэл болон бусад нөөцийг холбогдох эрх бүхий байгууллага хуульд заасан бүрэн эрхийн хүрээнд дайчлан ашиглаж болно.
73.4. Онцгой нөхцөлд оршуулгын үйл ажиллагааг тасралтгүй, шуурхай зохион байгуулах зорилгоор төрийн болон нутгийн захиргааны байгууллага, эрүүл мэнд, цагдаа, шүүх шинжилгээ, онцгой байдлын байгууллага, оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч болон бусад холбогдох байгууллагын мэдээлэл солилцоо, хамтын ажиллагааг хангана.
73.5. Онцгой нөхцөлд оршуулгын үйл ажиллагаатай холбоотой зардлыг улсын болон орон нутгийн төсөв, хуульд заасан бусад эх үүсвэрээс санхүүжүүлж болно.
73.6. Онцгой нөхцөлд хүлээн авсан, таньж тогтоосон, хадгалсан, тээвэрлэсэн, шилжүүлсэн, чандарласан болон оршуулсан шарилын талаарх мэдээллийг Оршуулгын улсын мэдээллийн санд тогтоосон журмын дагуу шуурхай бүртгэж, шинэчилнэ.
73.7. Онцгой нөхцөлд оршуулгын үйл ажиллагааг зохион байгуулахтай холбоотой харилцааг энэ хууль, Гамшгаас хамгаалах тухай хууль, Нийгмийн эрүүл мэндийн тухай хууль болон бусад холбогдох хууль тогтоомжид нийцүүлэн зохицуулна.
74 дүгээр зүйл. Онцгой нөхцөлд шарил, чандрыг зохицуулах
74.1. Энэ хуулийн 73 дугаар зүйлд заасан онцгой нөхцөлд нас барсан хүний шарил, чандрыг хүлээн авах, таньж тогтоох, бүртгэх, хадгалах, тээвэрлэх, шилжүүлэх, чандарлах, оршуулах ажиллагааг хүний нэр төр, таних боломж, бүртгэл мэдээллийн бүрэн бүтэн байдлыг ханган зохион байгуулна.
74.2. Олноор хүний амь нас хохирсон тохиолдолд шарилыг нэг бүрчлэн таньж тогтоох, дугаарлах, бүртгэх, хадгалах, хүлээлцэх ажиллагааг эрх бүхий байгууллага зохион байгуулж, шарил тус бүрийн таних мэдээллийг Оршуулгын улсын мэдээллийн санд бүртгэнэ.
74.3. Танигдаагүй шарилыг таньж тогтоох ажиллагаа дуусах хүртэл зориулалтын нөхцөлд хадгалж, холбогдох байгууллагаас шаардлагатай мэдээлэл, баримт бичгийг бүрдүүлэн хадгална.
74.4. Онцгой нөхцөлд шарилыг бөөнөөр оршуулах шаардлагатай болсон тохиолдолд оршуулгын байршил, шарилын бүртгэл, таних дугаар, оршуулсан огноо, байршлын мэдээллийг бүртгэж, дараа нь таньж тогтоох, шилжүүлэх боломжийг хангана.
74.5. Онцгой нөхцөлд халдварт өвчин, химийн, цацрагийн болон бусад аюултай хүчин зүйлээс шалтгаалан шарилтай харьцах тусгай хамгаалалтын арга хэмжээ шаардлагатай бол холбогдох хууль тогтоомж болон энэ хуулийн 75 дугаар зүйлд заасан тусгай шаардлагыг мөрдөнө.
74.6. Онцгой нөхцөлд шарил, чандрыг шилжүүлэх, чандарлах, оршуулах ажиллагааг хэрэгжүүлэхдээ нас барагчийн таних мэдээлэл, бүртгэл, баримт бичгийн залгамж чанарыг алдагдуулахгүй бөгөөд холбогдох мэдээллийг тухай бүр шинэчилнэ.
74.7. Онцгой нөхцөлд шарилыг оршуулах, чандарлах, шилжүүлэх ажиллагааны зардлыг энэ хуулийн 66 дугаар зүйлд заасан санхүүжилтийн зохицуулалт болон холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу шийдвэрлэнэ.
74.8. Энэ зүйлд заасан ажиллагааны үед нас барагчийн ар гэр, хамаарал бүхий этгээдэд боломжтой тохиолдолд мэдээлэл өгч, шашин шүтлэг, ёс заншилд нийцсэн салах ёслол, хүндэтгэлийн зан үйл хийх боломжийг хүний эрүүл мэнд, нийтийн аюулгүй байдлын шаардлагад нийцүүлэн хангана.
75 дугаар зүйл. Халдварт өвчний улмаас нас барсан хүний шарилтай харьцах
75.1. Халдварт өвчний улмаас нас барсан хүний шарилтай харьцах, хадгалах, тээвэрлэх, чандарлах, оршуулахад энэ хуулийн 11.1.2-т заасан тусгай шаардлагыг мөрдөнө.
75.2. Халдварт өвчний улмаас нас барсан хүний шарилтай харьцах ажиллагаанд оролцогч нь хувийн хамгаалах хэрэгсэл хэрэглэж, халдвар хамгааллын дэглэмийг баримтална.
75.3. Эрүүл мэндийн онцгой нөхцөл байдал үүссэн үед халдварт өвчний тархалтаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор оршуулгын үйл ажиллагаанд холбогдох хууль тогтоомжид заасан нэмэлт шаардлага, хязгаарлалтыг мөрдөнө.

АРВАН ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ
ОРШУУЛГЫН БҮРТГЭЛ, УЛСЫН МЭДЭЭЛЛИЙН САН
76 дугаар зүйл. Оршуулгын бүртгэл
76.1. Оршуулгын бүртгэл нь нас барсны бүртгэлд бүртгэгдсэн иргэнийг оршуулсан, чандарласан, чандрыг хадгалсан, чандрын хадгалалтын байгууламжид байршуулсан, шилжүүлсэн, дахин оршуулсан болон оршуулгын байршилтай холбоотой мэдээллийг бүртгэх төрөлжсөн бүртгэл байна.
76.2. Оршуулгын бүртгэлийг нас барсны бүртгэлд үндэслэн хөтөлж, тухайн иргэний иргэний бүртгэлийн дугаартай холбож бүртгэнэ.
76.3. Оршуулгын бүртгэлд дараах мэдээллийг бүртгэнэ:
76.3.1. нас барагчийн овог, эцэг /эх/-ийн нэр, өөрийн нэр; 76.3.2. нас барсны гэрчилгээний дугаар, бүртгэсэн огноо; 76.3.3. оршуулгын төрөл; 76.3.4. оршуулсан, чандарласан, эсхүл чандрыг байршуулсан огноо; 76.3.5. оршуулгын газрын нэр, байршил; 76.3.6. булшны хэсэг, эгнээ, дугаар болон байршлын мэдээлэл; 76.3.7. бунхны нэр, хэсэг, нүдний дугаар; 76.3.8. чандрыг хадгалсан, байршуулсан газрын мэдээлэл; 76.3.9. оршуулгын үйлчилгээг үзүүлсэн этгээдийн нэр, хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн мэдээлэл; 76.3.10. оршуулгын бүртгэлд мэдээлэл оруулсан этгээдийн мэдээлэл; 76.3.11. хуульд заасан бусад мэдээлэл.
76.4. Оршуулгын бүртгэлийг хөтлөхөд нас барсны бүртгэл, оршуулгын тухай баримт бичиг болон энэ хуульд заасан бусад нотлох баримтыг үндэслэнэ.
76.5. Оршуулгын бүртгэлд мэдээлэл оруулах, өөрчлөх, засварлах, хүчингүй болгох үйлдлийг хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу гүйцэтгэнэ.
77 дугаар зүйл. Оршуулгын улсын мэдээллийн сан
77.1. Оршуулгын улсын мэдээллийн сангийн мэдээлэл нь иргэний улсын бүртгэлийн мэдээллийн сантай иргэний бүртгэлийн дугаар, нас барсны гэрчилгээний дугаар болон бусад шаардлагатай мэдээллээр харилцан уялдсан байна.
77.2. Энэ хуулийн 22.4-т заасан байгууллага дараах чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ:
77.2.1.Оршуулгын улсын мэдээллийн санг бүрдүүлэх, хөгжүүлэх, хэвийн тасралтгүй ажиллагааг хангах; 77.2.2.оршуулгын бүртгэлийн мэдээллийг хүлээн авах, бүртгэх, боловсруулах, хадгалах; 77.2.3.мэдээллийн үнэн зөв, бүрэн бүтэн байдлыг хангах зохион байгуулалтын арга хэмжээ авах; 77.2.4.оршуулгын бүртгэлийн мэдээллийг иргэний улсын бүртгэлийн мэдээлэлтэй тулгах, зөрүүг илрүүлэх, холбогдох байгууллагад мэдээлэх; 77.2.5.оршуулгын газар, оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч болон хуульд заасан мэдээлэл нийлүүлэгчээс мэдээллийг цахим хэлбэрээр хүлээн авах нөхцөлийг бүрдүүлэх; 77.2.6. эрүүл мэнд, цагдаа, шүүх шинжилгээ, кадастрын зураглалын мэдээллийн сан болон бусад холбогдох мэдээллийн сантай хуульд заасан журмын дагуу мэдээлэл солилцох; 77.2.7.мэдээллийн сангийн мэдээллийн нууцлал, хамгаалалт, кибер аюулгүй байдлыг хангах; 77.2.8. мэдээллийн сангийн мэдээллийг хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу ашиглуулах, лавлагаа, мэдээлэл олгох; 77.2.9.мэдээллийн сангийн мэдээллийн давхардал, зөрүү, алдааг илрүүлэх, залруулах арга хэмжээ авах; 77.2.10. оршуулгын улсын мэдээллийн сангийн үйл ажиллагааны талаарх тайлан, статистик мэдээллийг гаргах; 77.2.11. хуульд заасан бусад чиг үүргийг хэрэгжүүлэх.
77.3. Оршуулгын улсын мэдээллийн сангийн мэдээллийг цаасан болон цахим хэлбэрээр хадгалж болох бөгөөд цахим мэдээлэл нь хуульд заасан шаардлагыг хангасан байна.
78 дугаар зүйл. Оршуулгын улсын мэдээллийн санд мэдээлэл нийлүүлэх, мэдээллийн хамгаалалт
78.1. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэгч болон энэ хуульд заасан бусад этгээд оршуулгын тухай мэдээллийг тогтоосон хугацаа, журмын дагуу Оршуулгын улсын мэдээллийн санд нийлүүлнэ.
78.2. Мэдээлэл нийлүүлэгч нь мэдээллийн үнэн зөвийг хариуцна.
78.3. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн эрх бүхий байгууллага өөрийн нутаг дэвсгэрт байгаа оршуулгын газар, булш, бунхан, чандар, чандрын хадгалалтын байгууламжийн талаарх мэдээллийг бүрдүүлж, тогтоосон журмын дагуу Оршуулгын улсын мэдээллийн санд нийлүүлнэ.
78.4. Газрын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны байгууллага оршуулгын газрын кадастрын мэдээллийг хуульд заасан журмын дагуу Оршуулгын улсын мэдээллийн сантай мэдээлэл солилцоно.
78.5. Эрүүл мэнд, цагдаа, шүүх шинжилгээний байгууллага болон бусад эрх бүхий байгууллага хуульд заасан үндэслэл, журмын дагуу Оршуулгын улсын мэдээллийн сантай мэдээлэл солилцоно.
78.6. Мэдээллийн сангийн техникийн ашиглалт, мэдээлэл оруулах, шинэчлэх, хамгаалахтай холбоотой журмыг улсын бүртгэлийн асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн батална.
78.7. Мэдээллийн сан дахь хувийн мэдээллийг Хувь хүний мэдээлэл хамгаалах тухай хуульд нийцүүлэн хамгаална.

АРВАН ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ
ХЯНАЛТ, ХАРИУЦЛАГА
79 дүгээр зүйл. Төрийн байгууллагын хяналт, шалгалт
79.1. Энэ хуулийн хэрэгжилтэд төрийн хяналт шалгалтыг хуульд заасан бүрэн эрхийн хүрээнд эрх бүхий байгууллага хэрэгжүүлнэ.
79.2. Эрх бүхий байгууллага эрсдэлд суурилсан болон хуульд заасан үндэслэлээр төлөвлөгөөт, төлөвлөгөөт бус хяналт шалгалт явуулж болно.
79.3. Хяналт шалгалтын явцад илэрсэн зөрчлийг арилгуулах, хууль зөрчсөн үйл ажиллагааг таслан зогсоох, холбогдох арга хэмжээг хуульд заасны дагуу авна.
80 дугаар зүйл. Зөрчил гаргасан этгээдэд хүлээлгэх хариуцлага
80.1. Энэ хуулийг зөрчсөн хүн, хуулийн этгээдэд үйлдсэн зөрчлийн шинж, хэр хэмжээнээс нь хамаарч Зөрчлийн тухай хууль, Эрүүгийн хууль болон бусад хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.
80.2. Энэ хуульд заасан зөвшөөрөл, стандарт, эрүүл ахуй, халдвар хамгаалал, хүний нэр төрийг хамгаалах шаардлагыг зөрчсөн тохиолдолд эрх бүхий байгууллага хуульд заасан арга хэмжээг авна.
80.3. Оршуулгын улсын мэдээллийн санд санаатайгаар худал, зөрүүтэй мэдээлэл нийлүүлсэн, эрхгүйгээр мэдээлэлд хандсан, мэдээллийг хууль бусаар өөрчилсөн, устгасан, дамжуулсан этгээдэд холбогдох хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.
81 дүгээр зүйл. Хохирол нөхөн төлүүлэх
81.1. Оршуулгын үйлчилгээ эрхлэх явцад бусдад учруулсан эд хөрөнгийн болон эд хөрөнгийн бус хохирлыг Иргэний хууль болон бусад хуульд заасны дагуу нөхөн төлүүлнэ.
81.2. Хохирол нөхөн төлүүлэх нь энэ хуулийн 80 дугаар зүйлд заасан хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэл болохгүй.
82 дугаар зүйл. Хууль хүчин төгөлдөр болох
82.1. Энэ хуулийг 20.... оны ... дугаар сарын ...-ны өдрөөс эхлэн дагаж мөрдөнө.

Төслийн файлууд

1. Өргөн мэдүүлэх -Үзэл баримтлал

Төслийн хэрэглэгчид

А. АРИУНЗАЯА

А. АРИУНЗАЯА

Initiator of the draft law

Санал үлдээх

You can leave your comment after you sign in. Нэвтрэх